Προηγούμενες Εκδηλώσεις

15 Μαΐου 2014

 

ICOM - ΔΙΕΘΝΗΣ ΗΜΕΡΑ  ΜΟΥΣΕΙΩΝ  2014

«ΟΙ ΣΥΛΛΟΓΕΣ ΤΩΝ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΜΑΣ ΕΝΩΝΟΥΝ»

 

Οι Έλληνες του Πόντου με τη δημιουργία  του οργανωμένου με σύγχρονες προδιαγραφές  Μουσείου Ποντιακού Ελληνισμού συμβάλλουν ουσιαστικά στη διάσωση της μνήμης των προγόνων τους και συμμετέχουν ουσιαστικά και  έγκυρα  στην παγκόσμια κίνηση για την ανάδειξη της σημασίας των μουσείων στην πολιτισμική  εξέλιξη των  λαών.

 

Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ( I.C.O.M.)  όρισε για το φετινό εορτασμό το θέμα: «ΟΙ ΣΥΛΛΟΓΕΣ ΤΩΝ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΜΑΣ ΕΝΩΝΟΥΝ »

Η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών ως μέλος  του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων συμμετείχε στον εορτασμό της Διεθνούς Ημέρας  Μουσείων, με την οργάνωση εκδήλωσης προς τιμήν των δωρητών του Μουσείου Ποντιακού Ελληνισμού, η οποία πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 15 Μαΐου 2014 και ώρα 19:00 σε αίθουσα του κτηρίου της «Στέγη Κειμηλίων του Ελληνισμού του Πόντου».

Την εκδήλωση παρακολούθησαν με πολύ ενδιαφέρον δωρητές και φίλοι των Ποντίων από διάφορα σημεία της Αττικής. Η έφορος του μουσείου Λένα Καλπίδου μετά την παρουσίαση των συλλογών με ψηφιακή προβολή, ικανοποίησε το αίτημα του κοινού που εντυπωσιασμένο από τα πολιτισμικά στοιχεία και τη δυναμική των Ελλήνων του Πόντου ζήτησε και λεπτομερέστερη ξενάγηση επί τόπου στο Μουσείο Ποντιακού Ελληνισμού. Με την άμεση προσέγγιση των αυθεντικών τεκμηρίων της δράσης των Ποντίων δόθηκε η ευκαιρία της αναφοράς στη Μνήμη αυτών που χάθηκαν κατά τα χρόνια των διωγμών που επισημαίνεται με την ημερομηνία της 19ης Μαΐου. 

 

Λένας Καλπίδου, αρχαιολόγου, εφόρου Μουσείου Ποντιακού Ελληνισμού

 

 «Η ποικιλία και η σημασία των Συλλογών του Μουσείου Ποντιακού Ελληνισμού»

                                            

Κυρίες και κύριοι,

 

Η φετινή «γιορτή των μουσείων» μας δίνει την ευκαιρία να ζήσουμε συναισθήματα κοινότητας, αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας,  που όλοι έχουμε ανάγκη αυτή την εποχή σε ατομικό και συλλογικό πεδίο.

 

«Οι συλλογές των μουσείων μας ενώνουν» είναι το φετινό θέμα που διάλεξε το Διεθνές Συμβούλιο  για την  Ημέρα Μουσείων. Το ελληνικό τμήμα του Συμβουλίου μαζί με το Υπουργείο Πολιτισμού συντόνισαν τα μουσεία της Ελλάδας για να δραστηριοποιηθούν και να αναδειχθούν οι πρωτότυπες δράσεις τους στο ευρύτερο κοινό.

«Οι συλλογές των μουσείων μας ενώνουν». Πράγματι, ενώνουν μουσεία μεταξύ τους, χώρες, λαούς, διαφορετικές γενιές των ανθρώπων. Κάθε ένα αντικείμενο μέσα σε μια συλλογή έχει σπουδαίο φορτίο είτε υλικό, είτε συναισθηματικό, είτε κοινωνικό. Από το ποικίλο αυτό περιεχόμενο, εάν το σεβαστούν και το προσέξουν οι επισκέπτες των μουσείων θα βρουν πολλά στοιχεία κοινά, που με διάφορους τρόπους τους ενώνουν μεταξύ τους.

 

Εμείς σήμερα σκεφτήκαμε, αναδείχνοντας την ποικιλία και τη σημασία των συλλογών του Μουσείου Ποντιακού Ελληνισμού,  να αποδείξουμε τους δεσμούς εκτίμησης και σεβασμού  που ενώνουν εμάς με τους δωρητές μας (άτομα και συλλόγους ).

 

Οι δωρητές μας φτάνουν τους διακόσιους (200). Οι δωρεές τους από ένα ή πολλά αντικείμενα συγκεντρώνουν στο μουσείο πάνω από (1500) χίλια πεντακόσια αντικείμενα. Στους δωρητές μας υπολογίζουμε και αυτούς που χρηματοδοτούν συντηρήσεις κειμηλίων ή αναπαράγουν  χειροτεχνήματα με την παραδοσιακή ποντιακή τεχνική, που μας είναι απαραίτητα για την εφαρμογή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων.

 

Τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένα  τα αντικείμενά μας είναι πολλά και γι’ αυτό εκπροσωπούν όλες τις τέχνες που καλλιεργούνταν για να δώσουν ομορφιά, ευχαρίστηση και κύρος στα μέλη των  κοινοτήτων των Eλλήνων του Πόντου και των τόπων μετανάστευσής τους. Ανάλογα με το περιεχόμενο και τη χρήση τους  τα   ξεχωρίζουμε σε δεκαεπτά κατηγορίες.

 

Είναι αντικείμενα απλά ή περίτεχνα, από ακριβά, σπάνια υλικά ή από φτηνή ύλη που όμως η χρήση και η λειτουργία τους στην καθημερινότητα των κατόχων τους, ή έστω και σε μια μόνο αλλά συγκλονιστική και  καθοριστική για τη ζωή τους στιγμή  έπαιξε πολύ σπουδαίο ρόλο.

 

Εκπροσωπούν αγρότες και αστούς Έλληνες από τις περισσότερες περιοχές του Πόντου και των τόπων μετανάστευσής τους.

 

Τα αντικείμενα στις συλλογές μας χρονολογούνται από τον 17o έως και τον 20o αιώνα. Από το παλαιότερο αντικείμενό μας βεβαιωμένα απέχουμε τριακόσια πενήντα χρόνια. Χάρη στον λόγιο της Αργυρούπολης του Πόντου, Γεώργιο Κανδηλάπτη, δάσκαλο εκεί και εδώ στην Αλεξανδρούπολη, πολυγραφότατο συγγραφέα, μας έχουν διασωθεί εξαιρετικά σημαντικά  παλαιά έγγραφα. Εξάλλου η ποικιλία και το πλήθος των εγγράφων που μας δωρίθηκαν τεκμηριώνουν σε πολύ μεγάλο ποσοστό τη ζωή των Ελλήνων στον Πόντο αλλά και στην ελλαδική τους εγκατάσταση.

 

Το φωτογραφικό αρχείο μας, που φτιάχτηκε από διάφορες συλλογές αποτελεί την πληρέστερη θεματικά και τεχνικά οπτική τεκμηρίωση της ειρηνικής ζωής των Ελλήνων στον Πόντο, ενώ είναι αρκετές και σημαντικές και οι φωτογραφίες των Ποντίων στην εγκατάστασή τους στην περιοχή της Αθήνας. Ξεχωριστής σημασίας  ενότητα αποτελούν και οι φωτογραφίες των Ελλήνων Ποντίων του Καυκάσου και του μακρινού  Ουσμπεκιστάν. 

 

Σας αναφέρουμε τις συλλογές ανάλογα με το πότε μάς ήρθε η κάθε μία στο μουσείο.

Την αρχή αποτέλεσε η φωτογραφική συλλογή πρωτοτύπων και αντιγράφων  που είχα οργανώσει στο Σύλλογο Ποντίων  «Αργοναύται  - Κομνηνοί». Από την πρώην γραμματέα της «Επιτροπής» την αξέχαστη Αθηνά Μακρίδου –Καλλιγά μάς δωρίθηκε η εξαιρετική, μοναδική συλλογή του αδελφού της Γεωργίου Μακρίδη με πρωτότυπες φωτογραφίες του Τραπεζούντιου Θ. Θεοφύλακτου, ερασιτέχνη αλλά δεξιοτέχνη φωτογράφου. Χάρη σε αυτόν έχουμε όλοι οι Πόντιοι τις δύο μοναδικές φωτογραφίες με νέες αγρότισσες Ελληνίδες στο φυσικό περιβάλλον, δύο εκφραστικότατα αυθεντικά στιγμιότυπα. Για τις ανάγκες της υποστήριξης πολλών ενοτήτων, μας βοήθησε καθοριστικά το φωτογραφικό αρχείο της κας Άννας Θεοφυλάκτου. Τη σημασία και την  προσφορά και των δύο την εκτιμήσαμε με συγκίνηση , εδώ, σε πρόσφατη τιμητική εκδήλωση. 

 

Ας δούμε τώρα με ποιους μας ενώνουν οι συλλογές του Μουσείου Ποντιακού Ελληνισμού.

 

Μια γρήγορη ματιά στις κατηγορίες  των αντικειμένων που περιλαμβάνονται στο μουσειακό υλικό μας μάς αποκαλύπτει ότι :

Οι συλλογές του μουσείου μας  το ενώνουν με άλλα μουσεία, με άλλους πολιτισμούς,  με άλλες χώρες, με άλλες πόλεις, με άλλους συλλόγους και τελικά: ενώνουν εμάς μεταξύ μας .

 

Από την πληθώρα των περιπτώσεων θα κάνω μόνο μια ενδεικτική αναφορά.

 

Οι συλλογές  μας  μάς ενώνουν  με άλλα μουσεία :                                

Το μουσείο μας στέκεται συμπληρωματικό  του «Λουτρού των Αέρηδων » καθώς διαθέτει πλήρη εξοπλισμό των λουομένων. Το «Λουτρό των Αέρηδων», κτήριο οθωμανικής περιόδου, είναι παράρτημα του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης  και με αυτό το Κρατικό Μουσείο έχουμε συνεργαστεί για την πληροφόρηση και προβολή του κινητού υλικού μέσα σε ένα κτήριο Λουτρού.

Με το Μουσείο Ελληνικών Λαϊκών  Οργάνων, που στεγάζει τη συλλογή του Φοίβου Ανωγειανάκη,  έχουμε κοινό ένα σπάνιο απλό μουσικό όργανο: τη μασιά. Αυτό το  απλό κρουστό όργανο σε εκείνο το μουσείο καταγράφεται με προέλευση τη Θράκη σε εμάς ωστόσο αντιπροσωπεύει τους Έλληνες της Κερασούντας, που έλεγαν με αυτό τα κάλαντα.

 

Οι συλλογές  μάς ενώνουν με άλλους πολιτισμούς: 

Ο πανάρχαιος τρόπος ύφανσης «ικάτ», μια τεχνική βαφής του στημονιού, που έρχεται από τη Μακρινή Ανατολή, γίνεται χαρακτηριστικό των υφασμάτων που χρησιμοποιούσαν οι Ελληνίδες,  κυρίως στη Ματσούκα.

 

Από την οικειότερη χώρα μετανάστευσης των Ποντίων, τη Ρωσία προέρχεται το Σαμοβάρι, ένας βραστήρας νερού για το, σωτήριο για εκείνα τα ψυχρά μέρη, ζεστό τσάι. Ένα αντικείμενο γνωστό πια σε όλους μας εδώ, καθώς οι Πόντιοι της πρώην Σοβιετικής Ένωσης μετά το 1990 το διέδωσαν σε όλο τον ελλαδικό χώρο από τους πάγκους τους, στις λαϊκές αγορές.

 

Οι συλλογές  μάς ενώνουν  με άλλες χώρες :   

Από τη χώρα που συνορεύει με τον Πόντο τη Γεωργία έφτασαν πρόσφατα στο Μουσείο μας τα αριστεία του  Πόντιου μαθητή  που διάγραψε πολύ μικρό κύκλο στη ζωή του. Με τα επίσημα έγγραφα της Γεωργίας οι απόγονοι του αριστούχου μαθητή κι εμείς εδώ τώρα και μέσα από την προσεχή ερευνητική και εκθεσιακή αξιοποίησή τους ενωνόμαστε στην ανάδειξη της μνήμης του. 

 

Οι συλλογές   μάς ενώνουν με άλλες πόλεις :      

Αριστούχος φοιτητής  της νομικής ήταν και ο νεαρός Πόντιος, που βραβεύτηκε με ανώτατα βραβεία  δύο φορές από το Πατριαρχείο της «μητέρας των εκκλησιών» , την Ιερουσαλήμ. Τα παράσημά  του μας συνδέουν με αυτή την  πόλη.

 

Οι συλλογές   μάς ενώνουν με άλλο σύλλογο :

Τα παράσημα επίσης, αλλά όχι μόνο αυτά, αποτελούν τους ποικίλους δεσμούς που μας ενώνουν με το μοναδικό συλλογικό φορέα  που έγινε δωρητής στο Μουσείο Ποντιακού Ελληνισμού. Πρόκειται για το Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται–Κομνηνοί». Μέλη της διοίκησής του, από παλιά, συμμετείχαν στη διοίκηση και το ερευνητικό δυναμικό της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών. Έτσι «Αργοναύτες » και  «Επιτροπή» πετυχαίνουν την ενότητα, μέσα από τη φρόνιμη σκέψη, τη συστηματική και έγκυρη εργασία των εθελοντών τους, που λειτουργούν με ανιδιοτέλεια  για σπουδαίο έργο υποδομής και με στόχο το κοινό όφελος όλων των Ποντίων.

 

Η έγκυρη εργασία που έγινε στην Καλλιθέα  το 1980, όταν μου ανατέθηκε η Έκθεση Κειμηλίων  για τον εορτασμό των πενήντα χρόνων του συλλόγου «Αργοναύται – Κομνηνοί», εξασφάλισε την τεκμηρίωση και διάσωση του σημαντικού φωτογραφικού αρχείου -  που τότε οργανώθηκε – καθώς και των άλλων κειμηλίων, τα οποία είχαν δωριθεί από μεμονωμένα  μέλη της ποντιακής κοινότητας της Αττικής. Μέρος αυτών δωρίθηκε στην Ε.Π.Μ. για το Μουσείο της.

 

Το ξίφος και τα παράσημα του  ισόβιου δημάρχου της παραλιακής πόλης του Πόντου Κερασούντας δωρίθηκαν από τον απόγονό του Άγγελο Δεληγιώργη, εγκαταστημένο στη Μασσαλία, στο σύλλογο «Αργοναύται – Κομνηνοί».

Το πνεύμα ενότητας και συνεργασίας των Κερασουντίων και Τραπεζουντίων  της Καλλιθέας ένωσε τους  δύο τοπικούς συλλόγους τους το 1930. Το αντίστοιχο πνεύμα ενότητας και συνεργασίας εξήντα χρόνια μετά δίνει την ευκαιρία στα ιστορικά κειμήλια του διάσημου δημάρχου της Κερασούντας να εκτίθενται, από τότε,  με  ασφάλεια και να θαυμάζονται από το ευρύ κοινό στο μουσείο μας.

 

Κυρίες και κύριοι,

 

Καλωσήλθατε στη σημερινή μας εκδήλωση, που είναι μια αλλιώτικη παρουσίαση του μουσείου μας, προς τιμήν των δωρητών. Ό,τι υπάρχει και ό,τι μπορεί να λειτουργήσει δημιουργικά μέσα σε αυτό οφείλεται κυρίως στην παρουσία και σημασία των δωρεών τους. Στην  παρουσία και σημασία των  αγαπημένων κειμηλίων τους που μας τα εμπιστεύθηκαν αλλά και στις χρηματικές προσφορές για το κόστος της ειδικής  συντήρησης .

 

Το μουσείο μας, στα δεκαέξι χρόνια λειτουργίας του δέχεται συνεχώς νέα αντικείμενα. Για εμάς το καθένα από αυτά συνιστά πολύτιμο κειμήλιο, γιατί  αποτελεί ψηφίδα που συντελεί στην ολοκλήρωση της  πολιτισμικής εικόνας των Ελλήνων του Πόντου πριν το 1922, αλλά και μετά την εγκατάστασή τους στον ελλαδικό χώρο και αλλού. Εμείς εδώ στο μουσείο διατηρούμε το ενδιαφέρον μας  αμείωτο και τη φροντίδα μας επιμελή, έγκυρη και διαρκή για όλες τις συλλογές των  αντικειμένων: Δηλαδή, από την ταπεινή ζουμοξύστρα της Ευρυδίκης Λιανίδου, τα πολύτιμα κοσμήματα και τις αυθεντικές χειροποίητες κούκλες της Κορίννας Σουμελίδου    έως  τα παράσημα του Λεωνίδα Ιασονίδη,  τη συλλογή ξυλουργικών εργαλείων, που με αυτά ο Πάντζιον ο Μαυρόπουλος με τη δεξιοτεχνία του συντέλεσε  στην εγκατάσταση των Ποντίων στο Οχυρό Δράμας, αλλά και το υπέροχο αποτέλεσμα δεξιοτεχνίας,  επινοητικότητας και  αισιοδοξίας της πόντιας νοικοκυράς, ένα νεότατο απόκτημά μας: Τη μεταποίηση μιας ζουπούνας  σε κομψότατη μπλούζα!

 

 

12 Ιουνίου 2014

 

«ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΓΑΒΡΑ.

 ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΚΑΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ»

 

Η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών πραγματοποίησε ημερίδα-αφιέρωμα στην «Οικογένεια Γαβρά», την Πέμπτη 12 Ιουνίου 2014 και ώρα 19:00 στην αίθουσα εκδηλώσεων του κτηρίου της «Στέγη Κειμηλίων του Ελληνισμού του Πόντου.

Την εκδήλωση συντόνισε η κ. Ελένη Γαβρά, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών, ενώ τιμήθηκε ο κ. Χαράλαμπος Γαβράς, Καθηγητής Ιατρικής στο Boston University, ΗΠΑ, Πρόεδρος του Συμβουλίου Ιδρύματος του Πανεπιστημίου Πατρών και Αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Εισηγητές της ημερίδας ήταν ο κ. Αθανάσιος Καραθανάσης, Ομότιμος Καθηγητής Α.Π.Θ. και ο κ. Χρήστος Ανδρεάδης, Φιλόλογος, Ιστορικός.

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, μετά το καλωσόρισμα των προσκεκλημένων από τον Πρόεδρο κ. Χρήστο Γαλανίδη, προβλήθηκε οπτικό υλικό από τον κ. Νικόλαο Γαβρά, Πρόεδρο της Αδελφότητας των Απανταχού Γαβράδων, με θέμα την οικογένεια Γαβρά:

 

«ΓΑΒΡΑΔΕΣ. Επιφανής βυζαντινή οικογένεια. Πρωτοεμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια  της μεσοβυζαντινής περιόδου (977 μ.Χ.)

 

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ  ΟΝΟΜΑΤΟΣ Πιθανότερη εκδοχή. Προέρχεται από το όνομα Γαβριήλ, με συγκοπή του τέλους της λέξης και προσθήκη της βυζαντινής κατάληξης –ας. :

Γαβρ άς  = Γαβρ(ιήλ) + -ας,

Γαβρ =εβρ. gabar = είμαι ισχυρός, δυνατός,

εβρ. gabar < αρχ. χαλδαϊκό ghabar = ο ήρωας, ο άνδρας,

 αρχ. χαλδαϊκό ghabar< gabrã < ρίζα g-b-r = ο σκληρός, ο δυνατός, ο   νικηφόρος.

Ομηρική γλώσσα = μετοχή γαίων = υπερηφανευόμενος.

 

ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ  ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ  ΤΗΣ  ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

α)   Είναι η αρχαιότερη ελληνοποντιακή οικογένεια.

β)   Έχει συνεχή και αδιάλειπτη παρουσία από το 977 μ.Χ. μέχρι τις μέρες μας.

γ)   Οικογένεια ικανών στρατιωτικών, κατά το ξεκίνημά της ανήκε στη στρατιωτική αριστοκρατία του Πόντου.

 

ΚΑΤΑΓΩΓΗ  ΤΗΣ  ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

Η κοιτίδα της οικογένειας είναι η Χαλδία του Πόντου, με ελληνοποντιακή καταγωγή από τον μεσόγειο και ορεινό Πόντο, ενώ η παράδοση ταυτίζει την καταγωγή με το χωριό Άτρα της Αργυρούπολης.

 

Η ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΓΑΒΡΑΔΕΣ (και αντίστοιχος χάρτης)

Η Μικρά Ασία απέμεινε η κεντρικότερη και η σημαντικότερη βυζαντινή επαρχία από τον 7ο αι. έως τον 11ο αι.. Στον Πόντο, ο δρόμος Αργυρούπολης-Τραπεζούντας ήταν ο σημαντικότερος για τη μεταφορά μεταξιού, μπαχαρικών και υφασμάτων από τη Βαγδάτη και τη Μεσοποταμία γενικότερα. Το Βυζάντιο, όσο διάστημα ασκούσε έλεγχο πάνω στο στρατηγικό αυτό γεωγραφικό χώρο και στο δημογραφικό και φυσικό του πλούτο, παρέμενε «παγκόσμια δύναμη».

 

Η ΕΠΑΡΧΙΑΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ

Τον 7ο αι. η βυζαντινή αυτοκρατορία για να αντιμετωπίσει τους Άραβες που άρχισαν να πραγματοποιούν συστηματικές εισβολές στη μικρασιατική ενδοχώρα άλλαξε το σύστημα της επαρχιακής διοίκησής της, με την εμφάνιση ενός νέου όρου, του «Θέματος». Το Θέμα της Χαλδίας, το οποίο είναι  ιστορικά  συνδεδεμένο με την οικογένεια των Γαβράδων, ιδρύθηκε γύρω στο 824 ή κατ’ άλλους το 863, αφού τότε έχουμε την πρώτη πληροφορία. Σύμφωνα με μαρτυρία του Kudama, Άραβα γεωγράφου του 10ου αι., στο θέμα της Χαλδίας στρατοπέδευαν 4.000 άντρες το 930, ενώ από τη μαρτυρία του Ιbn al Fakih έχουμε 10.000 θεματικούς στρατιώτες το 902. Η βυζαντινή   επικράτηση επί των Αράβων τον 10ο αι. και η μεταφορά του θεάτρου των μαχών βαθιά στο εσωτερικό της Συρίας, απομάκρυνε τον κίνδυνο των αραβικών επιδρομών στον Πόντο.

 

ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ  ΧΑΡΤΗΣ  ΤΟΥ  ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ  ΚΑΤΑ  ΤΟΝ 10ο ΑΙ. (ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ  ΤΗΣ  ΧΑΛΔΙΑΣ)

Στο τέλος του 10ο αι., δηλ. την εποχή που πρωτοεμφανίστηκαν οι Γαβράδες, ο ιστορικός Πόντος ανήκε σε τρία Θέματα. Τα ανατολικά εδάφη του αποτελούσαν το Θέμα της Χαλδίας, με πρωτεύουσα την Τραπεζούντα. Τα δυτικά εδάφη του αποτελούσαν  το βόρειο τμήμα του Θέματος των Αρμενιάκων, με πρωτεύουσα την Αμάσεια και τα νότια εδάφη του Πόντου, αποτελούσαν το βόρειο τμήμα του Θέματος της Κολωνίας, με έδρα το κάστρο της Κολωνίας (Μαυρόκαστρο και σημ. Σεμπίν Καραχισάρ).

 

Ο ΓΕΝΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΑΒΡΑΣ

Φθινόπωρο του 977. Ο Κωνσταντίνος Γαβράς συμμετείχε ως στρατηγός στη νικηφόρα μάχη της Ραγέας – ανατολικά της Καισάρειας της Καππαδοκίας - διευθύνων το  αριστερό τμήμα της στρατιάς του στασιαστή και διεκδικητή του θρόνου της βυζαντινής αυτοκρατορίας Βάρδα Σκληρού, εναντίον των βυζαντινών κυβερνητικών στρατευμάτων του Βασίλειου Β΄ Βουλγαροκτόνου.

 

19 Ιουνίου 978. Ο Κωνσταντίνος Γαβράς στρατηγός και επικεφαλής των στρατευμάτων του Βάρδα Σκληρού, συνάντησε τα κυβερνητικά στρατεύματα, με αρχηγό τον δομέστικο των σχολών της Ανατολής Βάρδα Φωκά, και ξανανίκησε στην πεδιάδα της Παγκάλειας, στις όχθες του Σαγγάριου ποταμού, κοντά στο Αμόριο της Αμάσειας στη Μικρά Ασία. Σε μια παράτολμη ενέργειά του, ο Κωνσταντίνος Γαβράς μονομάχησε με το Βάρδα Φωκά, σύμφωνα με τον βυζαντινό χρονογράφο Ιωάννη Σκυλίτζη, τραυματίστηκε στο κεφάλι από το ρόπαλο του αντιπάλου του και έπεσε από το άλογό του, χωρίς το επεισόδιο να επηρεάσει το αποτέλεσμα της μάχης, αφού ήταν και πάλι νικηφόρο για τον Κωνσταντίνο Γαβρά.

Ο Κωνσταντίνος Γαβράς δεν ξαναμνημονεύεται από την Ιστορία. Πιθανόν να ήταν σοβαρός ο τραυματισμός του και για το λόγο αυτό να αποσύρθηκε από τη στρατιωτική δράση ή να πέθανε λίγο αργότερα.

 

 

ΟΙ ΔΥΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΩΝ ΣΤΑΣΕΩΝ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΓΑΒΡΑ – ΒΑΡΔΑ ΣΚΛΗΡΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΗΣ ΜΑΔΡΙΤΗΣ ΤΟΥ ΣΚΥΛΙΤΖΗ.

 

 

ΚΥΡΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΓΑΒΡΑΔΩΝ (977-1067)

Η στασιαστική τους δράση. Επιδίωκαν την ανατροπή των αυτοκρατόρων που εξέφραζαν την πολιτική αριστοκρατία, γιατί εκείνοι ανήκαν στην επαρχιακή στρατιωτική αριστοκρατία του Βυζαντίου και συγκεκριμένα του Πόντου. Η στασιαστική τους δράση δεν περιορίστηκε στο μικρασιατικό χώρο. Ακόμα και ηγέτης των Βουλγάρων εξελίχθηκε κάποιο μέλος των Γαβράδων το 1018, την περίοδο που ο  βυζαντινός αυτοκράτορας Βασίλειος Β’ Βουλγαροκτόνος αντιμετώπιζε τις τελευταίες εξεγέρσεις των Βουλγάρων για αυτόνομο κράτος! 

 

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΩΝ ΣΕΛΤΖΟΥΚΩΝ ΣΤΗΝ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ ΤΟΝ 11Ο ΑΙ.  (και αντίστοιχος χάρτης)

Ενώ στον 10ο αι. απομακρύνθηκε ο αραβικός κίνδυνος στον Πόντο και οι βυζαντινοί αυτοκράτορες ήταν απασχολημένοι με τις εξεγέρσεις των Βουλγάρων και με τις στάσεις βυζαντινών αξιωματούχων, στα μέσα του 11ου αι. εμφανίζονται τρεις νέοι εχθροί του Βυζαντινού Κράτους, τα τουρκόφωνα φύλα με τους Σελτζούκους κύριους εκφραστές τους στα Ανατολικά, οι Νορμανδοί  (άνθρωποι του Βορρά) στη Δύση, δηλ. στην Κάτω Ιταλία και στην Σικελία και οι Πατζινάκες ή Πετσενέγγοι στην περιοχή του Δούναβη.

Οι Σελτζούκοι Τούρκοι οι οποίοι κατάγονταν από τους Ογούζους, πήραν το όνομά τους από τον  αρχηγό τους τον Σελτζούκ και θα μας απασχολήσουν σχεδόν αποκλειστικά, αφού το κύριο ενδιαφέρον μας είναι ο Πόντος, δηλ. η περιοχή που έδρασαν οι Γαβράδες. Ξεκίνησαν από τη Μογγολία, διέσχισαν τις ασιατικές στέπες, διήλθαν από την Περσία και τη Μεσοποταμία και έφτασαν στην Αρμενία. Εκεί δεν βρήκαν αντίσταση, γιατί η Αρμενία είχε διαιρεθεί σε πολλές τοπαρχίες και πολλοί τοπάρχες ζήτησαν καταφύγιο στο χώρο της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Έτσι οι Σελτζούκοι ανενόχλητοι παρελαύνουν και το 1021 φθάνουν στις «παρυφές του βυζαντινού συνόρου», ενώ στα επόμενα 50 χρόνια θα καταλάβουν το μεγαλύτερο τμήμα της Μικράς Ασίας.

 

ΟΙ  ΓΑΒΡΑΔΕΣ  ΣΤΟ  ΑΠΟΓΕΙΟ  ΤΗΣ  ΙΣΧΥΟΣ  ΤΟΥΣ (1067 - 1140) (Προβολή των 2 μικρογραφιών και του κολοφώνα του τετραευαγγελίου)

 

Μετά την ήττα – σταθμό - στην ιστορία του Βυζαντίου στο Μαντζικέρτ το 1071, ακολούθησε η μόνιμη εγκατάσταση των Σελτζούκων στη Μικρά Ασία, που ως τότε περιορίζονταν στο πρόσκαιρο των επιδρομών τους ως νομάδων που ήταν,  με αποτέλεσμα ο Πόντος να αποκοπεί  από τα υπόλοιπα εδάφη της αυτοκρατορίας. Αν συνυπολογίσουμε και τη σταδιακή εξασθένηση του θεσμού των θεμάτων την εποχή εκείνη, με άμεσο αντίκτυπο την ίδια την εξασθένηση της άμυνας του Βυζαντίου και κυρίως των ακριτικών του περιοχών, αντιλαμβανόμαστε πλήρως, γιατί από τότε σιγά- σιγά αρχίζει η πορεία της αυτοδιοίκησης του Πόντου, με κατάληξη, την ένδοξη 257χρονη  αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Τελικά αποδείχτηκε από την ιστορία, ότι ήταν ο μοναδικός αποτελεσματικός τρόπος αμυντικής αντίδρασης των εντοπίων Ποντίων, οι οποίοι απέμειναν μόνοι τους πλέον, απέναντι στις εχθρικές εισβολές των γειτονικών τουρκόφωνων φύλων. Πρώτοι ανεξάρτητοι ή ημιανεξάρτητοι κυβερνήτες του Πόντου ήταν οι Γαβράδες, οι οποίοι σημάδεψαν την ιστορία του τόπου για 80 περίπου χρόνια, από το 1067 ως το 1140.

 

Ο ΔΟΥΚΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΒΡΑΣ.

ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

α) ΤΙ ΚΟΙΝΟ ΕΧΟΥΝ Ο ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ, Ο ΙΟΥΛΙΟΣ ΚΑΙΣΑΡΑΣ, Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΒΕΛΙΣΣΑΡΙΟΣ Ο ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΦΩΚΑΣ ΚΑΙ Ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΒΡΑΣ; (παρουσίαση και των 5 φωτογραφιών)

Η Άννα Κομνηνή σχολιάζει, “… εχε ναδειχθε φημισμένος στρατιωτικός διά τήν φρόνησίν του, περέχων πάντων ες νδρείαν. Οδέποτε πέτυχεν σάκις νέλαβεν ργον, λλά πάντοτε νίκησε τούς ντιπάλους του. Καταλαβών καί ατήν τήν Τραπεζοντα πό τούς πίστους,  τήν κατεκύρωσεν ες τήν δικήν του ξουσίαν, καί το   πλέον  καταμάχητος.”  (ννα  Κομνηνή:  «λεξιάς».   Βιβλίον:   Η΄. Κεφάλαιον:  Θ΄).

 Τέσσερεις στρατηγοί στην παγκόσμια Ιστορία, πέθαναν αήττητοι στα πεδία των μαχών. Ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Βελισσάριος του αυτοκράτορα Ιουστινιανού και ο Νικηφόρος Φωκάς.  Ο πέμπτος ήταν ο Θεόδωρος Γαβράς, όμως έχασε στη τελευταία του μάχη.

 

β) ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΚΑΤΑΓΕΓΡΑΜΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΕΞΙΣΛΑΜΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΤΟΥΡΚΟΥΣ;

Η απόπειρα των Σελτζούκων Τούρκων σε βάρος του Αγίου  Θεοδώρου Γαβρά το 1098 και η οποία κατέληξε σε αποτυχία.

 

γ) ΠΟΙΟ ΚΟΙΝΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΕΧΟΥΝ Ο ΑΓΙΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΒΡΑΣ, Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ, Ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΙΑΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΣΜΥΡΝΗΣ; (παρουσίαση και των 4 φωτογραφιών)

Χαρακτηριστικές μαρτυρικές προσωπικότητες του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας, στην αντιπαράθεση με τους Τούρκους.  Όταν πρωτοεμφανίστηκαν, όταν κατέλαβαν τη βυζαντινή αυτοκρατορίας, στον απελευθερωτικού Αγώνα των Ελλήνων και της τουρκικής θηριωδίας κατά των Ελλήνων στη Μικρασιατική Καταστροφή αντίστοιχα. 

 

δ) ΠΟΙΟΣ ΑΓΙΟΣ ΕΧΕΙ ΚΑΤΑΓΡΑΦΕΙ ΣΕ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟ ΕΠΟΣ; 

Ο Άγιος Θεόδωρος Γαβράς στο Melikdanishmentname ( το βιβλίο των βασιλέων της δυναστείας των Δανισμεντιδών),  ένα  τουρκομανικό έπος του 13ου  αι., όπου αναφέρεται ως θρυλικός ήρωας Γαβράς.

 

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ ΜΕ ΤΗ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΓΑΒΡΑ

 

ΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΤΩΝ ΓΑΒΡΑΔΩΝ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ (1067-1140)

Η αυτονομιστική τους δράση. Έχουν αποκτήσει υψηλά στρατιωτικά και διοικητικά αξιώματα, γιατί η κοινωνική τους τάξη, η επαρχιακή στρατιωτική αριστοκρατία βρίσκεται στην εξουσία με τους Κομνηνούς, αλλά δε θα αργήσουν να έρθουν σε ρήξη και με αυτούς. Η αυτονομιστική τους δράση ήταν το αίτιο της ρήξης τους. Όμως, οι Γαβράδες αναγκάστηκαν να αυτονομηθούν από την Κωνσταντινούπολη, όταν κατάλαβαν ότι δεν μπορούσε ο βυζαντινός στρατός να τους υπερασπιστεί, λόγω της μεγάλης απόστασης μεταξύ της Κωνσταντινούπολης και του ακριτικού Πόντου, αλλά και των νέων μικρασιατικών σελτζουκικών κτήσεων μετά το Ματζικέρτ το 1071, όπου ο Πόντος ουσιαστικά αποκόπηκε από τη βυζαντινή αυτοκρατορία και απομονώθηκε. Τώρα μπορούμε εύκολα να κατανοήσουμε, γιατί  το κράτος των Γαβράδων αποτέλεσε άξονα συσπείρωσης και άμυνας των Ποντίων γύρω από τους τοπικούς ηγεμόνες τους.

Οι αυτονομιστικές τάσεις των Γαβράδων, σε συνδυασμό με τη γεωγραφική απομόνωση του Πόντου, αποτελούν σημαντικό υπόβαθρο και ερμηνεύουν σε μεγάλο βαθμό τη δημιουργία της αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών, του τελευταίου ελληνικού ανεξάρτητου κράτους στη Μικρά Ασία.

 

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΗΤΤΑ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΓΑΒΡΑ ΤΟ 1140 ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΟΜΝΗΝΟΥΣ.

 

Η ήττα του Κωνσταντίνου Γαβρά ήταν καθοριστική για το μέλλον της οικογένειας. Προκάλεσε την πρώτη μεγάλη μεταναστευτική κίνηση της οικογένειας.

Γαβράδες έχουν καταγραφεί στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας (Μίλητος) από το 1207, στη Μακεδονία (Αχρίδα και Πρίλαπο ή Πρίλεπ των Σκοπίων σήμερα) από το 1220-30, στην Κρήτη (Χανιά) από το 1234-6, στην Κεφαλληνία το 1264, στην Πελοπόννησο (Δημητσάνα) από το 1461,  στη Χίο από το 1566, στην Αμοργό από τον 17ο αι., στη Σαντορίνη από το 1614, στη Νάξο από το 1628, στην Άνδρο από το 1721, στην Κέρκυρα, κ.ά.. Παράλληλα, εκτιμήσεις επιφανών βυζαντινολόγων τοποθετούν τη μετακίνηση των Γαβράδων στην Περατεία (Κριμαία της Ουκρανίας) μεταξύ 1190 και 1200. (Να κατασκευαστεί χάρτης με τις μετακινήσεις των Γαβράδων)

 

ΟΙ ΓΑΒΡΑΔΕΣ ΤΗΣ ΚΡΙΜΑΙΑΣ

Η νοτιοδυτική Κριμαία εντάχθηκε στη θεματική οργάνωση του Βυζαντίου το 840 περίπου. H ονομασία της νέας διοικητικής περιφέρειας ήταν θέμα των Κλιμάτων ή της Χερσώνας, που ήταν η σημαντικότερη πόλη της περιοχής.

Ο προσανατολισμός του θέματος ήταν καθαρά αμυντικός και βασισμένος στις οχυρωματικές πόλεις της περιοχής και αυτό θα το διαπιστώσουμε αργότερα με την πόλη που μας ενδιαφέρει, η Θεοδωρούς ή των Θεοδώρων.

Η απαρχή της κυριαρχίας της Τραπεζούντας στη Ταυρική (οπότε πήρε τη νέα της ονομασία Περατεία, γιατί ήταν αντίπερα-απέναντι της Τραπεζούντας), πραγματοποιήθηκε λίγο πριν από την ίδρυση της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας το 1204 και συγκεκριμένα την τοποθετεί μεταξύ του 1192 και 1198. Οι πρώτοι κύριοι ήταν μέλη της τραπεζουντιακής οικογένειας των Γαβράδων.

 

Οι Γαβράδες της Κριμαίας ενδέχεται να προέρχονται  από τους Γαβράδες της Σινώπης, μετά  τον υποχρεωτικό εκτοπισμό τους από τους Σελτζούκους κατά τα μέσα του 13ου αι.

Από τον 14ο αι. εμφανίζεται στην Κριμαία η ηγεμονία (πριγκιπάτο) της Θεοδωρούντας και Παραθαλασσίας, σύμφωνα με διασωθείσες μαρτυρίες. Όταν η Ταυρική Χερσόνησος (πλέον Περατεία) δέχτηκε επίθεση αρχικά από τους Σελτζούκους και αργότερα από τους Μογγόλους, το κέντρο της πολιτικής ζωής μεταφέρθηκε στη Θεοδωρούντα, επειδή έμοιαζε με  απόρθητο φρούριο και  ήταν ασφαλές   μέρος   για   τη   διαμονή   του πρίγκιπα και πολύ ασφαλέστερο από τη Χερσώνα και τη Σουγδαία, οι οποίες κατ’ επανάληψη καταστράφηκαν από τους Τατάρους.  Για το λόγο αυτό η Θεοδωρούς αποτέλεσε ξεχωριστό κλειστό κόσμο από το ανατολικό τμήμα της Κριμαίας, γι’ αυτό δεν υπέστη την ταταρική λαίλαπα, αλλά πρόκοψε ως ελληνικό πριγκιπάτο (ηγεμονία), όταν το ευνόησαν πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις στην περιοχή. Άλλος σημαντικός παράγοντας είναι ότι οι Έλληνες της Κριμαίας είχαν στενές εμπορικές σχέσεις με τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και του Αρχιπελάγους, κάτι που ευνοούσε τη διατήρηση των παραδόσεων του βυζαντινού ελληνισμού. Τρίτος παράγοντας συνένωσης του χριστιανικού πληθυσμού ήταν η Ορθόδοξη Ελληνική Εκκλησία με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, η οποία έπαιζε σημαντικό ρόλο στην εθνική ταύτιση των Ελλήνων. Κατά αυτό τον τρόπο, στο εσωτερικό της  Γοτθίας (Κριμαίας), δηλ. στην ορεινή Γοτθία μαζί με την περιοχή της Χερσώνας, δημιουργήθηκε από τα μέσα του 14ου αι. ανεξάρτητο κρατίδιο, με κέντρο την πόλη των Θεοδώρων-Mangup, από την οικογένεια των Γαβράδων, οι οποίοι είχαν εμφανιστεί στην περιοχή αυτή 150 χρόνια νωρίτερα ή 100 χρόνια νωρίτερα, αν θεωρήσουμε ότι προήλθαν από τους Γαβράδες της Σινώπης,  σύμφωνα με όσα έχουμε αναφέρει.

Το Πριγκηπάτο των Θεοδώρων (πράσινο χρώμα) μεταξύ των ταταρικών (μπλε χρώμα)  και των γενουατικών κτήσεων (κόκκινο).

 

Η κρατική αυτή οντότητα, διαμορφώθηκε στη βάση του εκχριστιανισμένου και εξελληνισμένου πληθυσμού της Γοτθίας (ορεινής Κριμαίας), από τμήμα του βυζαντινού θέματος των Κλιμάτων, που δεν το είχαν καταλάβει οι Γενουάτες. Ο πληθυσμός των Θεοδώρων ήταν πολυεθνικός και αποτελούνταν από Έλληνες, Αλανούς (σημ. Οσέτες), Γότθους (γερμανικής καταγωγής), Αρμένιους, Τατάρους (μογγολικής καταγωγής) και Εβραίους. Παρ’ όλα αυτά επικρατούσαν οι ελληνοβυζαντινές παραδόσεις, κάτι που μας το μαρτυρούν και τα διασωθέντα εθνόσημα των πριγκίπων. Επίσημη γλώσσα του πριγκιπάτου ήταν η ελληνική.

Παρ’ όλα αυτά επικρατούσαν οι ελληνοβυζαντινές παραδόσεις, κάτι που μας μαρτυρούν και τα εθνόσημα των πριγκίπων της Θεοδωρούς. Οι άρχοντες του νέου κρατιδίου, που κατάγονταν από τους Γαβράδες της Τραπεζούντας καλούνταν˙ «Αθένται τς πόλεως Θεοδωρούς καί τς Παραθαλασσίας», «Signori de lo Tedoro e domini Gothie» και «domini de lo Tedoro (Todoro)»

Η ελληνική ηγεμονία των Θεοδώρων – Mangup, ήταν το τελευταίο οχυρό του Ελληνισμού, που έπεσε κατά τον Μεσαίωνα. Είχαν προηγηθεί η Κωνσταντινούπολη το 1453, ο Μυστράς το 1460 και η Τραπεζούντα το 1461, που έπεσαν στους Οθωμανούς, ενώ ακόμα νωρίτερα είχαμε τις κτήσεις των Λατίνων.

Το κάστρο του πριγκιπάτου των Θεοδώρων (σημ. Mangup kale), ένα από τα πιο εντυπωσιακά  μνημεία  της  Κριμαίας,  εντάχθηκε  το  1996  στον  κατάλογο  των  Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και αποτελεί έναν ελκυστικό τουριστικό προορισμό της Ουκρανίας.

 

ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΑΚΜΗΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΡΙΓΚΙΠΑΤΟΥ ΤΗΣ ΚΡΙΜΑΙΑΣ.

Το πριγκιπάτο έφτασε στη κορύφωση της ακμής του επί Αλέξιου Γαβρά (1403-1444/5/7). Η κόρη του Αλέξιου Γαβρά, η πριγκίπισσα Μαρία Γαβρά, ήταν η πρώτη σύζυγος του τελευταίου αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Δαβίδ Μεγαλοκομνηνού, πιθανόν μετά από συμφωνία που έκλεισε στη Γοτθία ο αδελφός του Ιωάννης Δ’. Παντρεύτηκαν μεταξύ των ετών 1426 και 1429 και πέθανε άτεκνη πριν το 1447. Στο τραπεζουντιακό χρονικό του Μιχαήλ Πανάρετου, αναφέρεται ως βασίλισσα (της πόλεως των) Θεοδώρων. Επίσης, μια άλλη πριγκίπισσα από τον ίδιο κλάδο της οικογένειας, η Μαρία Γαβρά, κόρη του Olobei  Γαβρά, παντρεύτηκε στις 14/9/1472 τον βοεβόδα της Μολδαβίας, Στέφανο τον Μεγάλο (1457-1504). (Να παρουσιαστεί το λάβαρο της Μαρίας Γαβρά και φωτογραφίες του κάστρου της Θεοδωρούς και καλύτερος χάρτης του πριγκιπάτου των Θεοδώρων)

 

Κωνσταντίνος Γαβράς (Όσιος Κασσιανός ο Έλληνας, ο Θαυματουργός, ο εν Ούγκλιτς) (1427/42 – 2 Οκτωβρίου 1504)

 

 

 

 

 

 

 

 

Θεόδωρος Γκολοβίν του Αλεξίου (Φιόντορ Αλεξέγιεβιτς Γκολοβίν) (1650-1706).

 

ΑΠΟΓΟΝΟΙ ΤΩΝ ΓΑΒΡΑΔΩΝ ΤΗΣ ΚΡΙΜΑΙΑΣ

Οι Γαβράδες της Κριμαίας σταδιακά εκρώσισαν το επώνυμό τους˙

Γαβρς > Khavras > Khavra > Khovra > Khovrin

Γαβρς > Gavras > Chavra > Chovra > Chovrin

Γαβρς > Havras > Havra > Hovra > Hovrin

Από το παρωνύμιο Golova (αρχηγός, επικεφαλής) του Ιβάν Βλαδιμήροβιτς  Khovrin (Ιωάννη Γαβρά του Βλαδίμηρου), η οικογένεια παίρνει το νέο εκρωσισμένο επώνυμο Golovin. Οι Golovin γίνονται βογιάροι, μέλη της κυβέρνησης (της δούμα), βασιλικοί θησαυροφύλακες (εκ κληρονομικότητας) και γενικά αξιωματούχοι του τσάρου. Το επώνυμο Golovin διασώζεται μέχρι τις μέρες μας».

 

Ακολούθησε η ομιλία του κ. Αθανάσιου Καραθανάση με θέμα: «Η οικογένεια Γαβρά: διαδρομή στον χώρο και τον χρόνο».

 

«Η οικογένεια Γαβρά είναι από τις πιο χαρακτηριστικές της βυζαντινής κοινωνίας του 10ου – 12ου αι. Αριστοκρατική οικογένεια γαιοκτημόνων συνδεομένων με τον στρατό, πλούσιοι γαιοκτήμονες οι Γαβράδες ξεχώριζαν από τις φεουδαρχικές οικογένειες της Δύσεως, που έμειναν σε πόλεις και ήσαν και αυτές αριστοκρατικές. Στον Πόντο, πλην των Γαβράδων, τέτοιες οικογένειες ήσαν οι Κρηνίτες, οι Καβαζίτες, οι Τζανηχίτες και πολύ αργότερα οι πολύ γνωστές μας οικογένειες των Υψηλαντών, των Μουρούζηδων, των Ρίζου – Ραγκαβήδων, των Καρατζάδων που διακρίθηκαν ως Φαναριώτες.

Από τα πρώτα μέλη της οικογένειας ήταν ο Κωνσταντίνος Γαβράς, που διακρίθηκε ως στρατηγός την περίοδο της βασιλείας του Βασιλείου Β΄ Βουλγαροκτόνου (976 – 1026), άμεσος συνεργάτης του στρατηγού Βάρδα Σκληρού, διεκδικητή του βυζαντινού θρόνου. Λίγο αργότερα από τις διακεκριμένες προσωπικότητες ήταν ο Θεόδωρος Γαβράς, τοπάρχης της Τραπεζούντος, που την ελευθέρωσε από τους Σελτζούκους το 1075 και που μαρτύρησε γύρω στο 1098 αιχμάλωτος του Τούρκου Αμίρ Αλή. Γι’ αυτόν θα μιλήσει ο σεβαστός Δάσκαλος κ. Χρ. Ανδρεάδης.

Αξίζει, οπωσδήποτε, να υπενθυμίσουμε επί του προκειμένου ότι τα χρόνια που εμφανίζεται η οικογένεια Γαβράδων είχαν αρχίσει οι εισβολές των Τούρκων στην Μ. Ασία και κυρίως στον Πόντο, που συνεχίσθηκαν καθ’ όλο τον 11ο και 12ο αι. και οι Γαβράδες τιμημένοι και ηρωικοί στρατιωτικοί ήσαν εξ εκείνων που τους αντιμετώπισαν. Υπό τις συνθήκες αυτές δημιουργήθηκαν στον Πόντο κεντρόφυγες τάσεις ανεξαρτητοποιήσεως, ή και αυτονομήσεως από την κεντρική εξουσία του Βυζαντίου στην Κων/πολη, των οποίων τάσεων εκφραστής ήταν η οικογένεια Γαβρά. Έτσι κατ’ ουσίαν δεν είναι το 1204 η αρχή της ιστορίας της Τραπεζούντος, οπότε δηλ. ιδρύθηκε η αυτοκρατορία των Κομνηνών μετά την κατάλυση του Βυζαντίου από τους Φράγκους της Δ΄ Σταυροφορίας. Η οικογένεια Γαβρά κατά ταύτα απέκτησε τεράστια δύναμη αντιμετωπίζοντας την σελτζουκική απειλή.Έφθασε μάλιστα η δύναμη της οικογένειας να επεκταθεί ως τις νότιες περιοχές της Κριμαίας έχοντας αποκτήσει και μεγάλο στόλο.

Συνεχιστής των αγώνων του Θεοδώρου Γαβρά κατά των Σελτζούκων, των Μογγόλων, των Περσών ήταν ο γιος του Γρηγόριος, που λόγω των αυτονομιστικών τάσεων της οικογένειας στον Πόντο, ανήσυχος ο αυτοκράτωρ Αλέξιος Α΄ Κομνηνός (1081 – 1118) τον κράτησε όμηρο στην Κων/πολη, όσο ακόμη ζούσε ο Θεόδωρος, στον οποίο Θεόδωρο ο Αλέξιος είχε παραχωρήσει την διοίκηση των περιοχών Χαλδίας και Τραπεζούντος. Ο Αλέξιος κρατούσε τον Γρηγόριο στην Κων/πολη όμηρο υπό το πρόσχημα γάμου του με την ανεψιά του, την θυγατέρα του αδελφού του Ισαακίου. Τελικώς ο Γρηγόριος νυμφεύθηκε την θυγατέρα του Αλεξίου Μαρία, την οποία λίγο αργότερα και χώρισε. Οι σχέσεις του αυτοκράτορος Αλεξίου και του Γρηγορίου Γαβρά οδηγήθηκαν σε ρήξη με τον Γρηγόριο να επαναστατεί κατά του Αλεξίου, που τον αιχμαλωτίζει το 1106, τον κλείνει στο φρούριο της Φιλιππουπόλεως, τον απελευθερώνει το 1107 και τον αποστέλλει στον Πόντο διοικητή της Χαλδίας και Τραπεζούντος, για να αντιμετωπίσει τους Σελτζούκους που σε μία μάχη τον αιχμαλώτισαν το 1119. Οι Γαβράδες είναι οι απόλυτοι άρχοντες της Τραπεζούντος, αυτονομία που λήγει το 1140 με τον Ιωάννη Β΄ Κομνηνό, που αποκατέστησε την βυζαντινή εξουσία. Από τότε το Βυζάντιο ελέγχει τον ανατολικό Εύξεινο Πόντο στέλνοντας διοικητάς εκπροσώπους με τον τίτλο του δουκός.

Αδελφός του Γρηγορίου, κατά πάσα πιθανότητα, ήταν ο Κωνσταντίνος που τον διαδέχθηκε στην διοίκηση της περιοχής Χαλδίας, Τραπεζούντος, ο οποίος Κωνσταντίνος προηγουμένως είχε διατελέσει διοικητής της φρουράς Φιλαδελφείας, διακριθείς στην μάχη του Φιλομηλίου κατά των Σελτζούκων.

Με το πνεύμα αυτονομίας που χαρακτήριζε τους Γαβράδες απέναντι στην κεντρική εξουσία στο Βυζάντιο ο Κωνσταντίνος στασίασε το 1126 έγινε αυτόνομος, αλλά τελικώς σε μία μάχη με τον βυζαντινό στρατό του Ιωάννη Β΄ Κομνηνού το 1140 νικήθηκε και αναγνώρισε την κεντρική εξουσία. Ο Κωνσταντίνος μάλιστα, μετά από νικηφόρα μάχη κατά των Σελτζούκων, μπόρεσε και εξαγόρασε την επιχρυσωμένη κάρα του Θεοδώρου Γαβρά από τους Σελτζούκους και την έφερε σε προάστιο της Τραπεζούντος, όπου έκτισε και μοναστήρι.

Το 1140 μπορεί να θεωρηθεί ως το τέλος της δυναστείας των Γαβράδων στον Πόντο με τελευταίο δούκα της Χαλδίας τον Νικηφόρο Παλαιολόγο, που το 1204 παρέδωσε την εξουσία στους αδελφούς Αλέξιο και Δαβίδ Κομνηνό, που είναι και ιδρυτές της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντος.

Όσο για τον Κωνσταντίνο Γαβρά αυτός συνέδεσε το όνομά του με τον ποντιακό λαό που τραγούδησε τους ηρωισμούς του και τους αγώνες του. Ήταν ο Γαβροκωνσταντίνος, ο Ξάντινος του ακριτικού έπους. Κατά την παράδοση ο Κωνσταντίνος ίδρυσε την Ζίγανα, την οποία υπερασπίσθηκε, αλλά πικραμένος από την στάση των συμπολιτών του, αποσύρθηκε στην Άτρα, την οποία ίδρυσε και όπου απέθανε αυτός η δόξα των Ρωμαίων, ο παροχεύς ειρήνης της Χαλδίας, κατά το ακριτικό έπος. Η γενναιότητα του Γαβροκωνσταντίνου αποτυπώθηκε σε τρία ποντιακά ασμάτια και η παροιμιακή φράση «θα φτας από και τη Γαβρά την τραγωδίαν που θα λες» που δηλώνει διαχρονικώς τον άνθρωπο που δεν θέλει να κάμει κάτι, αλλ’ εξωθείται από άλλους να το κάμει. Η παροιμιακή αυτή φράση αναφέρεται στην καταστροφή του στρατού του Γαβροκωνσταντίνου, που σπεύδοντας, άγνωστο γιατί στην Τραπεζούντα μέσω του Κουλάτ αγ, πέρασε στο Σταυρί, είδε την «αντάρα του Ραχί» και αποφάσισε να σταματήσει, αλλ’ οι αξιωματικοί του τον ώθησαν να συνεχίσει με αποτέλεσμα την καταστροφή του στρατού του.

Η παράδοση της γενναιότητος του Κων. Γαβρά στον ποντιακό λαό πέρασε στις νεώτερες γενιές και έφθασε στην Ελλάδα στην νεοελληνική με ένα πολύστιχο άσμα, από το οποίο αποσπώ ορισμένους στίχους όπως π.χ.

 

            Αυτός ο πανάριστος, Γαβράς δε ο γενναίος,

            Και φοβερός γενόμενος, εις άπαντα του κόσμου,

            Καμπτόμενος εις έλεον, οικτείρων, δυσπραγούντας

            Ψυχαγωγών  τους ενδεείς, ολβίζων τους απόρους

            Αναζωνών και ζωπορών και συντηρών και θάλπων,

            Και χρυσορρήθροις νάμασιν αρδεύων του διψώντας,

            Ανδρείων τε ο έπαινος, Γαβράς δε ο γενναίος

            Του Καίσαρος το καύχημα, η δόξα των Ρωμαίων

 

Αναφέραμε λίγο πριν ότι οι Γαβράδες ίδρυσαν την πόλη Άτρα, που σήμερα είναι ένα ταπεινό χωριό με μόνον 142 κατοίκους, έμεινε γνωστή για το κάστρο των Γαβράδων, όπου κατέφυγαν οι κάτοικοι των γειτονικών περιοχών, για να εύρουν προστασία από τις επιδρομές των Σελτζούκων, των Περσών, των Τουρκομάνων. Το 1461 με την άλωση της Τραπεζούντος πολλοί Ρωμηοί κατέφυγαν στην Άτρα. Πριν το 1922 στην Άτρα ζούσαν 112 οικογένειες, που κατοικούσαν στις συνοικίες Προκοπάντων, Γαβράντων, Ζαχαράντων κ.ά. που  με την ανταλλαγή διασκορπίσθηκαν στην Παναγίτσα της Έδεσσας, στις Πέτρες Φλωρίνης, την Θεσσαλονίκη, την Δραπετσώνα.

 

Άλλοι Γαβράδες :

 

Ο Μιχαήλ Γαβράς, στενός συγγενής πιθανότατα του Κωνσταντίνου, υπήρξε εκ των ηρωικών στρατηγών του αυτοκράτορος Μανουήλ Α΄ Κομνηνού στους αγώνες του κατά των Ούγγρων και των Σελτζούκων. Λίγο αργότερα ήλθε σε διάσταση με τον αυτοκράτορα και κατέφυγε στους Σελτζούκους.

Από τους λοιπούς Γαβράδες του Πόντου διακρίθηκε ένας Γαβράς που όταν ο Μανουήλ Κομνηνός απελευθέρωσε το 1254 ή το 1258 την Σινώπη από τους Μογγόλους, ανέθεσε την διοίκησή της στον Γαβρά που σκοτώθηκε σε μονομαχία με κάποιον εμίρη το 1265/1266 όταν αυτός πολιορκούσε την πόλη. Κατά την λιγόχρονη διοίκηση της Σινώπης από τους Γαβράδες γκρεμίσθηκαν τα τζαμιά που μετατράπηκαν σε χριστιανικούς ναούς.

 

Ο Μανουήλ Β΄ Κομνηνός ήταν αυτός που έκτισε την Αγία Σοφία Τραπεζούντος, την οποία τον Νοέμβριο του 2013 οι Τούρκοι μετέτρεψαν σε τζαμί.

 

Πλην των ηρωικών στρατιωτικών προσωπικοτήτων της οικογένειας Γαβρά διακρίθηκαν Γαβράδες και στα γράμματα. Ένας εξ αυτών ήταν ο Ιωάννης (14ος αι.), φιλόσοφος και θεολόγος, εκ των πολεμίων του Γρηγορίου του Παλαμά, οπαδός του Βαρλαάμ του Καλαβρού. Σύγχρονός του ήταν ο Μιχαήλ, πιθανότατα αδελφός του, με πλούσιο έργο σωζόμενο στην Μαρκιανή Βιβλιοθήκη.

Η μεγάλη οικογένεια των Γαβράδων ασφαλώς δεν χάθηκε μετά την κατάληψη της Τραπεζούντος από τον Μεχμέτ τον Πορθητή το 1461. Οπωσδήποτε πιστεύω ότι η έρευνα για την οικογένεια Γαβρά έχει ακόμη δρόμο για να διανυθεί, μολονότι ο σοφός μελετητής του Πόντου καθηγητής Anton Bryer αφιέρωσε ειδική μελέτη γι’ αυτή που δημοσιεύτηκε στο Historical Journal 12(1970) σσ. 164 – 187 και την συνέχισε σε συνεργασία με τους συναδέλφους του Στ. Φασουλάκη και D. M. Nicol και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Byzantinoslavica 36(1975) σσ. 38 – 45.

Εικάζω ότι Γαβράδες, όπως και Τραπεζούντιοι, εγκαταστάθηκαν στην βενετοκρατούμενη Κρήτη και ένας εξ αυτών 100 περίπου χρόνια αργότερα, ο Γεώργιος Γαβράς, ήταν εκ των ηρωικών πλοιάρχων που συμμετείχε στον ευρωπαϊκό στόλο που καταναυμάχησε τους Τούρκους στην ναυμαχία της Ναυπάκτου τον Οκτώβριο του 1571 – και που ήταν αυτή η πρώτη νίκη των Ευρωπαίων επί των θεωρουμένων αήττητων Οθωμανών. Ένας μακρύς κατάλογος Γαβράδων από τους καθηγητές Bryer, Φασουλάκη και Nicol, που παρακολουθούν την μεγάλη οικογένεια Γαβρά από το 970 – 1653 και επέκεινα, ανάμεσα στους οποίους Γαβράδες υπήρξαν εξέχουσες προσωπικότητες των Πατριαρχείων, των παραδουνάβιων ηγεμονιών, του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, προύχοντες σε νησιά του Αιγαίου όπως ο Γ. Γαβράς στην Θάσο στα μέσα του 18ου αι., ο πνευματικός Άνθιμος Ιεροσολυμίτης συντάκτης ενός έπους αφιερωμένου εις τον στρατηγόν Γαβράν (του Κωνσταντίνου) που εξέδωσε ο αδελφός του Ιωσήφ το 1890 και συντάκτης ακολουθίας για τον άγιο Θεόδωρο τον Γαβρά, που σημειώνω εδώ ότι τον τιμούμε με αφιέρωση μονής στην μνήμη του λίγο έξω από την Θεσσαλονίκη».

 

Στη συνέχεια ο κ. Χρήστος Ανδρεάδης μίλησε με θέμα: «Άγιος Θεόδωρος Γαβράς. Μια ιστορική και θρησκευτική           μορφή».

 

«Στα άγια χώματα της Μικρασιατικής Ανατολής, εκεί όπου έλαμψαν οι Επτά Αστέρες της Αποκαλύψεως και μάλιστα στο χώρο των ακτών της νοτιοανατολικής λεκάνης του Ευξείνου Πόντου, εκεί όπου ιδρύθηκαν από τον 8ο π. Χ. αι. οι αποικίες των Μιλησίων Ιώνων με πρώτη τη Σινώπη (μέσα του 8ου π. Χ. αι.), η οποία στη συνέχεια ίδρυσε τις άλλες παράλιες πόλεις Κερασούντα και ιδίως Τραπεζούντα, τις πόλεις εκείνες που περπάτησαν αποθαυμάζοντάς τες οι Μύριοι του Ξενοφώντα το 401 π. Χ., όταν, περιχαρείς από την κορυφή του όρους Θήχη αντίκρισαν τη θάλασσα φωνάζοντας “Θάλαττα θάλαττα”, στα μέρη εκείνα που δέχθηκαν το μήνυμα του χριστιανισμού με τον απόστολο Ανδρέα στα μέσα του 1ου μεταχριστιανικού αιώνα, εκεί όπου θυσιάστηκε για του Χριστού την πίστη την αγία, το 292 μ. Χ. ο πρωτομάρτυς του Πόντου, Ευγένιος με τους συναθλητές του Ουαλεριανό, Κανίδιο και Ακύλα, ναι, στα ιερά εκείνα χώματα που αποκλήθηκαν Πόντος (ένα όνομα που η σημερινή Τουρκία ούτε καν θέλει ν' ακούσει), εκεί γεννήθηκε, ανδρώθηκε και μεγαλούργησε με το μαρτυρικό του θάνατο ο στρατηγός Θεόδωρος Γαβράς, τη μνήμη του οποίου γιορτάζουμε σήμερα εμείς.

Πρόκειται για μια ηρωική μορφή, πρόσωπο αξιοθαύμαστο και γενναίο, έναν στρατηγό – άγιο που η επίσημη ιστορία μας τον έχει παρακάμψει και λίγοι είναι εκείνοι που γνωρίζουν για τη ζωή του και το έργο του και γι' αυτό αξιέπαινη κατά πάντα είναι η “Αδελφότης των απανταχού Γαβράδων “Ο Άγιος Θεόδωρος Γαβράς''” που με τη σημερινή σεμνή τελετή ξαναφέρνει στη μνήμη μας τη μεγάλη εκείνη προσωπικότητα της αξέχαστης προγονικής μας κοιτίδας του αλησμόνητου Πόντου.

Πρόκειται για τον άγιο εκείνον ήρωα και μάρτυρα που έζησε κατά την περίοδο της δυναστείας των Κομνηνών και μάλιστα του Αλεξίου Α' (1081-1118), ο οποίος και τον διόρισε δούκα (= τοπάρχη) του Θέματος της Χαλδίας, ενός από τα “δημιουργικότερα τμήματα του Βυζαντίου με εμφανείς και έντονες δραστηριότητες τόσο στον οικονομικό όσο και τον πνευματικό τομέα με τους αγώνες της για την παιδεία και Ορθοδοξία”. Αν μάλιστα λάβουμε υπόψη ότι λίγο πριν από την εμφάνισή του, το 1071 είχε συμβεί η μεγάλη για το Βυζάντιο συμφορά με την ήττα των βυζαντινών στρατευμάτων και την αιχμαλωσία του αυτοκράτορα Ρωμανού Διογένη του Δ' στη μάχη του Μανζικέρτ από τους Σελτζούκους Τούρκους με αποτέλεσμα όλος σχεδόν ο Πόντος να καταληφθεί από τους Τούρκους και μάλιστα το 1074 η πρωτεύουσά του Τραπεζούντα – ένα θλιβερότατο γεγονός που αγνοούν οι περισσότεροι από μας, ο Θεόδωρος Γαβράς είναι εκείνος που θα αντιταχθεί στις κατακτητικές των Τούρκων ενέργειες, θα ανακαταλάβει την Τραπεζούντα το 1075 και οι Έλληνες του Πόντου θα αναθαρρήσουν.

Αξίζει να δούμε πώς τον περιγράφει η Άννα η Κομνηνή στο σπουδαιότατο έργο της “Αλεξιάς”. “Ώρμητο μεν γαρ ούτος εκ Χαλδίας και των ανωτέρω μερών, στρατιώτης δε περιφανής γενόμενος επί τε φρονήσει και ανδρεία υπερέχων απάντων...και αυτήν δη την Τραπεζούντα ελών...” “ο βλαστός της Άτρας” εκ των άνω μερών του θέματος Χαλδίας και δουξ του θέματος τούτου υπάρχων Θεόδωρος ο Γαβράς, εις των επιφανεστέρων στρατηγών του Βυζαντινού κράτους...”

Ότι πραγματικά ήταν μια ξεχωριστή μορφή του Βυζαντίου με ιδιάζοντα ηγετικά προσόντα φαίνεται και από το γεγονός ότι επιθυμούσε ο Πόντος να γίνει ανεξάρτητος μέσα στο Βυζάντιο κράτος, διότι από το κέντρο – πρωτεύουσα του κράτους, την Κωνσταντινούπολη, απείχε αρκετά χιλιόμετρα και δεν ήταν και τόσο εύκολη, λόγω μακρινής αποστάσεως, η βοήθεια που θα μπορούσε να προσφέρει η πρωτεύουσα σε ώρες κινδύνου. Αν και η τάση του αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί ως κίνημα ανεξαρτησίας και διάσπασης του ενιαίου και μονολιθικού κράτους ή και στασιαστικό κίνημα, εν τούτοις δεν απέχει πολύ και από την ωμή πραγματικότητα, κάτι που έγινε αργότερα, το 1204 με την κατάλυση του Βυζαντίου από τους σταυροφόρους και τη δημιουργία της Αυτοκρατορίας Τραπεζούντας, της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας, του Δεσποτάτου της Ηπείρου και αργότερα του Μυστρά.

Γι' αυτό και μετά την απελευθέρωση της Τραπεζούντας το 1075 από τους Σελτζούκους, ο Γαβράς συνέχισε τους αγώνες του εναντίον κάθε επιδρομέα, με την προσάρτηση στη Χαλδία των φρουρίων της Παϊπούρτης και Κολωνίας και τις καταπληκτικές του νίκες εναντίον του Βασιλιά της Γεωργίας Δαβίδ, του οποίου και συνέτριψε όλες τις εναντίον της Χαλδίας επιδρομές. Στο πλαίσιο των προσπαθειών του για την ακεραιότητα του Πόντου με επίκεντρο τη Χαλδία και την Τραπεζούντα οφείλουμε να μνημονεύσουμε και τους αγώνες του εναντίον της δυναστείας των Ντανισμεντιδών της Σεβάστειας, μιας άλλης τουρκικής παραφυάδας που τόσο κακό είχε προκαλέσει στο Βυζάντιο. Όσο κι αν κατηγορείται ότι οι ενέργειές του για αποκοπή του Πόντου και αυτοτέλειά του από την κεντρική διακυβέρνηση με την ίδρυση αναξάρτητου Ποντιακού κράτους, εκείνο που πρέπει να τονίσουμε εδώ είναι το γεγονός ότι αγωνίσθηκε με όλες του τις δυνάμεις για έναν Πόντο με χαρακτήρα ελληνικό σε όλους τους πολιτιστικούς τομείς και εδραιωμένη παντού τη χριστιανική πίστη με κέντρο  τον Κύριο Ημών Ιησού Χριστό, τον οποίο και λάτρεψε και θυσιάστηκε γι' αυτόν στις 2 Οκτωβρίου 1098, αρνούμενος να αλλαξοπιστήσει, όταν συνελήφθηκε αιχμάλωτος από τον Τουρκομάνο εμίρη της Παϊπούρτης Αμίρ Αλή και βασανίσθηκε σκληρά, ώστε δίκαια να αγιοποιηθεί.

Δίκαια και ο λόγιος μητροπολίτης Τραπεζούντας Ιωάννης – Ιωσήφ Λαζαρόπουλος αργότερα, επαινώντας τη στάση του απένατι στα φρικτά βασανιστήρια που υπέστη έγραψε: “Ο μάρτυς Θεόδωρος ο Γαβράς παρά των αθέων βαρβάρων των εξ Ισμαήλ συσχεθείς και μέγας αυτοίς προς τους μαρτυρικούς αγώνας αναφανείς και αυτοίς γενναίως αντιταξάμενος και νομίμως αθλήσας υπέρ Χριστού του Θεού, παρ' αυτού εστεφάνωται τον υπέρ αυτού δια ποικίλων βασάνων και πολυειδών δεξάμενος θάνατον”.

Γι' αυτό, λοιπόν, και σ' εμάς, την ιερή αυτή στιγμή που τιμάμε τη μνήμη του μαζί με όλους εκείνους τους μάρτυρες και ήρωες που πέσανε για την πατρίδα δεν απομένει τίποτε άλλο, παρά να βροντοφωνάξουμε τους αθάνατους εκείνους σε μέτρο στίχους τους Σιμωνίδη του Κείου:

“Άσβεστον κλέος οίδε φίλη περί πατρίδι θέντες

κυάνειον θανάτου αμφεβάλοντο νέφος

ουδέ τεθνάσι θανόντες, επεί σφ' αρετή καθύπερθεν

κυδαίνουσ' ανάγει δώματος εξ Αΐδεω”

και σε μετάφραση δική μας:

“Ατέλειωτη δόξα αφού άφησαν αυτοί που πέθαναν για την αγαπημένη τους πατρίδα, τυλίχτηκαν το γαλάζιο σύννεφο του θανάτου. Όμως δεν πέθαναν κι ας τους θαρρούμε πεθαμένους, γιατί η ανδρεία τους δοξάζοντάς τους, τους ανεβάζει πολύ ψηλά απ' τα ανάκτορα του Άδη”».

 

 Για την προσωπικότητα του τιμώμενου κ. Χαράλαμπου Γαβρά μίλησε η κ. Ελένη Γαβρά με τα ακόλουθα λόγια:

 

«Σεβασμιότατε,

Αξιότιμοι κύριοι εκπρόσωποι της πολιτείας,

Αξιότιμε κύριε Πρόεδρε και εκλεκτά μέλη του Δ.Σ. της Ε.Π.Μ.,

Αγαπητέ Πρόεδρε της Αδελφότητας των Απανταχού Γαβράδων,

Αξιότιμοι κ.κ. συνάδελφοι (καθηγητές),

Αξιότιμε και αγαπητέ κύριε Χαράλαμπε Γαβρά, αγαπητή κυρία Ειρήνη Γαβρά,

 

Πριν μερικά χρόνια, συμμετέχοντας σε μια επιστημονική  αποστολή του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στη Ρουμανία, βρέθηκα στη Σουλίνα, μεγάλο εμπορικό κόμβο, μέχρι και τις αρχές του 20ού αιώνα, και τελωνείο αγαθών στις εκβολές του Δούναβη στη Μαύρη Θάλασσα.

Πόλη με πλούτο ζωής, εμπορίου και ευημερία ανθρώπων. Περισσότερο από το 70% του πληθυσμού της ήταν Έλληνες στα χρόνια της ακμής της (19ο αιώνα). Ακόμα και σήμερα διασώζονται οι ελληνικές επιγραφές σε δρόμους, σε υπέρθυρα κατοικιών ή στα παλαιά εμπορικά και δημόσια κτίρια.

Το Παραδουνάβιο εμπόριο ωστόσο, με την πάροδο των χρόνων και τις επερχόμενες κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές στην ευρύτερη περιοχή, παρήκμασε, και οι περισσότεροι Έλληνες μετακινήθηκαν προς άλλους τόπους, αναζητώντας νέες δυναμικές προοπτικές.

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μας στον Σουλινά, στο κτίριο του δημαρχείου μάς υποδέχθηκε ο τοπικός άρχοντας και ένας Ρουμάνος γέροντας. Ο δήμαρχος της πόλης, αμέσως μετά το καλωσόρισμα, είπε χαρακτηριστικά στον γέροντα: «Οι Έλληνες σήμερα ξαναήρθαν στο Σουλινά». Ο γέροντας αποκρίθηκε ρωτώντας ... «Αλήθεια, τι ήρθαν να κάνουν; εδώ τώρα, μόνο καρνάγια έχουμε… και οι Έλληνες είναι ευγενείς, ικανοί, οραματιστές, άνθρωποι του πνεύματος και της προόδου... εδώ πια τι να κάνουν;»

Αυτό το περιστατικό ξεπρόβαλε αυθόρμητα από τη μνήμη μου, όταν προσπάθησα να βρω τον χαρακτηρισμό που αρμόζει στον Χαράλαμπο Γαβρά: Αληθινός, ευγενής, ικανός, οραματιστής, άνθρωπος της προόδου! Άνθρωπος που δημιούργησε, δημιουργεί και διδάσκει γνώση, ευπρέπεια και αληθινή Ελλάδα, όπου και να βρίσκεται. Ο Χαράλαμπος Γαβράς, σαν αληθινός Έλληνας ευγενής, με σεμνότητα, πιστώνει πάντα την προσφορά του προς τον άνθρωπο και την υγεία του ανθρώπου, στους  συνεργάτες του, στην οικογένεια του, στην πατρίδα του. Σήμερα  όλοι τον ευχαριστούμε, τον τιμούμε και του ευχόμαστε να ...συνεχίζει!

 

Κυρίες και Κύριοι,

Η γνωριμία μου με τον Χαράλαμπο Γαβρά έγινε πριν αρκετά χρόνια, με έναν τρόπο «έμμεσο», αλλά συνάμα «αποκαλυπτικό». Ήταν λίγος καιρός θυμάμαι, μετά την ολοκλήρωση της έρευνάς μου για την αρχιτεκτονική και την χωρική οργάνωση στον αγροτικό χώρο του ιστορικού Πόντου. Μια μακρόχρονη και επίπονη ερευνητική προσπάθεια η οποία κατέληξε τότε (1997) στην υποβολή και υποστήριξη της διδακτορικής μου διατριβής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Α.Π.Θ.

Εκείνο το χρόνο, σε ένα διεθνές συνέδριο υπέρτασης στη Θεσσαλονίκη, η αδελφή μου Μαρία Γαβρά, νεαρή τότε ειδική παθολόγος, η οποία εξειδικευόταν στην υπέρταση, μετά το τέλος της ομιλίας του καθηγητού κ. Χ. Γαβρά, πλησιάζει στο βήμα για να συγχαρεί από κοντά τον διεθνούς φήμης ερευνητή και ακαδημαϊκό δάσκαλο. Παράλληλα του απευθύνει την ερώτηση: «κύριε Γαβρά, είστε Πόντιος;». Σαστισμένος ο καθηγητής, της απαντά με ερώτηση: «…και σεις πως το γνωρίζετε;». Και η απάντηση της νεαρής συναδέλφου του: «Ονομάζομαι Μαρία Γαβρά και η αδελφή μου που ασχολείται με τα θέματα αυτά, μου είπε πως παρότι δηλώνεται ως τόπος καταγωγής σας η Πελοπόννησος, θα πρέπει να έχετε απώτερη καταγωγή από τον ιστορικό Πόντο!».

Η συνέχεια της συζήτησης μεταξύ των δυο ιατρών –παράλληλα με τις αυτονόητες συστάσεις και επεξηγήσεις, ήταν η αφορμή για να γνωρίσω «έμμεσα» - όπως προανέφερα- κι εγώ η ίδια τον καθηγητή Χαράλαμπο Γαβρά, και λίγο αργότερα τη σύζυγό του Ειρήνη και μετέπειτα τον γιο του Παναγιώτη –όταν πρωτοήρθε ο τελευταίος στη Θεσσαλονίκη και ο πατέρας του, θυμάμαι, τού συνέστησε, να μας συναντήσει –μαζί με την αδελφή μου-, όντας μέλη της «ίδιας ευρύτερης οικογένειας», αυτής των Γαβράδων!  

 

Κυρίες και κύριοι,

Ο Χαράλαμπος Γαβράς (Χάκος για την οικογένεια και τους φίλους του) γεννήθηκε στη Ζάτουνα της Αρκαδίας και ήταν το μικρότερο από 5 αγόρια.  Μετά την Κατοχή - που στοίχισε τη ζωή των 2 δίδυμων αδελφών του - η  οικογένεια  με τα τρία αγόρια  μεταφέρθηκε στην Αθήνα και εγκαταστάθηκε στον Κολωνό. Οι οικογένεια αντιμετώπισε δυσκολίες. Ο ίδιος τελείωσε το γυμνάσιο δουλεύοντας.  Ο μεγαλύτερος αδελφός, ο Κώστας, έφυγε για το Παρίσι το 1952 αποφασισμένος να ακολουθήσει καριέρα στον κινηματογράφο. Ο δεύτερος, ο Απόστολος, τελείωσε τη Νομική Σχολή και έγινε δικηγόρος.

 

1956: ο Χαράλαμπος Γαβράς εισάγεται στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

1958: γνωρίζει  την συμφοιτήτριά του Ειρήνη, μοναχοκόρη από μητέρα γιατρό και πατέρα δικαστή, την οποία και παντρεύτηκε λίγα χρόνια αργότερα κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής θητείας του.

1962: αποφοιτά από την Ιατρική Σχολή και ξεκινά αμέσως την στρατιωτική του θητεία. Υπηρετεί περίπου τρία χρόνια στο στρατό, όπου αρχίζει την ειδίκευσή του στη χειρουργική στο στρατιωτικό νοσοκομείο 424 Θεσσαλονίκης. Σύντομα όμως, ανακαλύπτει ότι η χειρουργική δεν είναι ο τομέας ενδιαφέροντός του.

1964-65: απολύεται από τον στρατό και αρχίζει μεταπτυχιακή εξειδίκευση στη νεφρολογία στο Ιπποκράτειο, όπου τότε μόλις είχε εγκαταστήσει τον πρώτο τεχνητό νεφρό για αιμοδιάλυση. Εκεί έκανε τη διδακτορική του διατριβή για το ρόλο της ρενίνης στην αρτηριακή υπέρταση, που έγινε  το κύριο θέμα της μετέπειτα επιστημονικής ερευνητικής του καριέρας.

1968: αρχή της επτάχρονης δικτατορίας. Με τη γυναίκα του και το  πρώτο τους παιδί φεύγει στη Σκωτία, αρχικά σαν υπότροφος του Βρετανικού Συμβουλίου και μετά σαν μέλος του ιατρικού, διδακτικού και ερευνητικού προσωπικού του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου της Γλασκώβης. Εκεί γεννήθηκε και το δεύτερο παιδί τους. Στη Γλασκώβη, συμμετέχει στη μονάδα νεφρών, στο Συμβούλιο Ιατρικής Έρευνας και  στη μονάδα αρτηριακής πίεσης, όπου από το 1969 έως το 1972 διατελεί γραμματέας της. Το έργο του και η προσφορά του στην θεραπεία της υπέρτασης και των καρδιαγγειακών νοσημάτων είναι πρωτοπόρα και αναγνωρισμένα διεθνώς. Η έρευνά του στον ρόλο της ρενίνης-αγγειοτενσινης παρήγαγε δημοσιεύσεις στα καλλίτερα αγγλικά και αμερικανικά περιοδικά και άνοιξε ένα καινούργιο κεφάλαιο στην παθογένεια της υπέρτασης και καρδιακής ανεπάρκειας.

1972: Μετά από πρόσκληση ενός από τα μεγαλύτερα υπερτασικά κέντρα, στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης για συνεργασία ως επιστημονικός συνεργάτης, η οικογένεια μετακομίζει στην Αμερική.

 

Ο Χαράλαμπος και η Ειρήνη είχαν αποφασίσει –αρχικά- να μείνουν στη Νέα Υόρκη για 2 με 3 χρόνια, ή τουλάχιστον μέχρι το τέλος της δικτατορίας. Η  επιστημονική, όμως, εξέλιξη του Χαράλαμπου Γαβρά, αναβάλει την επιστροφή του επ’αόριστον.

 

Η έρευνά του οδηγεί σε καινούργια πειραματικά ευρήματα που υπόσχονταν νέες θεραπείες για την υπέρταση και την ισχαιμική καρδιοπάθεια με βάση την αναστολή ρενίνης-αγγειοτενσίνης. Με υποστήριξη από ερευνητικές χορηγίες από την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία και το Εθνικό Ινστιτούτο Ερευνών γίνεται ανεξάρτητος ερευνητής και  αρχίζει να δέχεται προσφορές από τα μεγαλύτερα Πανεπιστήμια για μια διακεκριμένη ακαδημαϊκή συνέχεια.

 

1974: διατελεί για ένα έτος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρικής του Ιατρικού κέντρου του Πανεπιστημίου Cornell στη Νέα Υόρκη, με παράλληλη θητεία ως βοηθός θεράπων ιατρός στο νοσοκομείο της Νέας Υόρκης.

1975: τρία χρόνια μετά τον ερχομό του στην Αμερική, εντάσσεται στο δυναμικό του Πανεπιστημίου της Βοστώνης ως Associate Professor of Medicine (Αναπληρωτής Καθηγητής Ιατρικής).

1980: προάγεται σε Full Professor (Καθηγητή πρώτης βαθμίδας).

1975 μέχρι 1988: διατελεί επικεφαλής του τμήματος Υπέρτασης του τέως Boston City Hospital.

1988 μέχρι και σήμερα: διατελεί διευθυντής του Τμήματος Υπέρτασης και Αθηροσκλήρωσης στο Ιατρικό Κέντρο της Βοστώνης στη Μασαχουσέτη των ΗΠΑ.

1996 μέχρι και σήμερα: υπηρετεί ως διευθυντής στο εξειδικευμένο κέντρο ιατρικής έρευνας πάνω στη Μοριακή Γενετική Υπέρταση.

 

Ο Χαράλαμπος Γαβράς είναι ένας από τους πρωτοπόρους στην έρευνα του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενσίνης. Υπήρξε ο πρώτος που εισήγαγε τους αναστολείς μετατρεπτικού ενζύμου για τη θεραπεία υπερτασικών ασθενών καθώς και ασθενών με καρδιαγγειακά νοσήματα. Η έρευνά του κίνησε το ενδιαφέρον φαρμακευτικών εταιρειών που συνέβαλαν  στο να προχωρήσει  στις πρώτες κλινικές μελέτες  που οδήγησαν  στα κυριότερα προστατευτικά φάρμακα  του καρδιαγγειακού συστήματος. Φάρμακα που αφορούν την πρόληψη των καρδιακών και εγκεφαλικών επεισοδίων και αποτελούν σήμερα την κλασσική θεραπεία παγκοσμίως.

Στο διάστημα αυτό η σύζυγός του Ειρήνη, που ήταν ενδοκρινολόγος, αποφασίζει να αλλάξει πορεία επιστημονικά και να αναλάβει την εποπτεία των κλινικών εφαρμογών, ενώ εκείνος  ασχολήθηκε περισσότερο με την βασική έρευνα και τη μοριακή βιολογία και γενετική της υπέρτασης.

Η προσφορά του κέρδισε διεθνή αναγνώριση με τιμητικές διακρίσεις και βραβεία από αμερικανικές και διεθνείς επιστημονικές οργανώσεις, προεδρίες οργανώσεων, θητείες σε αμερικανικά και ευρωπαϊκά ερευνητικά συμβούλια κ.ά πολλά. Είναι μέλος πολλών επιστημονικών ομάδων και αποδέκτης τιμητικών διακρίσεων. Έχει διατελέσει πρόεδρος της Αμερικανικής Εταιρείας Υπέρτασης και διευθυντής του συμβουλίου για την έρευνα της υπέρτασης της Αμερικάνικης Καρδιολογικής Εταιρείας. Έχει συγγράψει περισσότερες από 650 επιστημονικές εργασίες. Στα εργαστήριά του εκπαιδεύτηκαν  νέοι επιστήμονες από πολλές χώρες και από την Ελλάδα. Υπήρξε εξωτερικός αξιολογητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης.

 

2012: του ζητήθηκε να συμμετάσχει στο Διοικητικό Συμβούλιο του Πανεπιστημίου Πατρών. Από τον Ιανουάριο του 2013 είναι πρόεδρος του Συμβουλίου Ιδρύματος του Πανεπιστημίου Πατρών με τετραετή θητεία. Στην ανώτερη αυτή θέση εξελέγη με ομόφωνη απόφαση των εσωτερικών μελών του συμβουλίου ιδρύματος του Πανεπιστημίου.

2013: εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

 

Μεταξύ των πολυάριθμων βραβείων με τα οποία έχει τιμηθεί για την προσφορά του στην ιατρική, όπως αυτό του διακεκριμένου ιατρού από την Ελληνική Ιατρική Εταιρεία (1995) και από το Μεσογειακό Σύλλογο καρδιολογίας και καρδιάς (1999), ξεχωρίζει αυτό του μεταλλίου της πόλης των Αθηνών, που του απονεμήθηκε το 2001. Είναι ακόμη, επίτιμος διδάκτορας των Ιατρικών Σχολών του Πανεπιστημίου Πατρών, του Αριστοτελείου Θεσσαλονίκης και του Καποδιστριακού Αθηνών.

Τέλος στις σημαίνουσες διακρίσεις του συγκαταλέγονται η προεδρία σε διάφορα σώματα του American Heart Association σχετικά με την υψηλή αρτηριακή πίεση, η προεδρία στη Διαμερικανική Εταιρία Υπέρτασης (1995 – 1997), η διετής προεδρία του στην Αμερικανική Εταιρία Υπέρτασης (2002 – 2004) και ο τίτλος του συνεργάτη στο Βασιλικό Κολλέγιο Ιατρών της Γλασκώβης (1999).

Ο Καθηγητής Χαράλαμπος Γαβράς, ο αληθινά ευγενής, ο άνθρωπος της προόδου, έχει κερδίσει και συνεχίζει να κερδίζει την υπέρτατη αναγνώριση: την ευγνωμοσύνη, ακόμα και αυτών που δεν έχουν ακούσει το όνομα του, ανθρώπων από όλα τα μήκη και πλάτη της γης που κερδίζουν υγεία και ποιότητα ζωής από το έργο του.

Αγαπητέ Καθηγητά σας ευχαριστούμε!»

Ακολούθησε η βράβευση του τιμωμένου, καθηγητή ιατρικής κ. Χαράλαμπου Γαβρά, από τον Πρόεδρο της Ε.Π.Μ. κ. Χρήστο Γαλανίδη, ο οποίος τού απένειμε το μετάλλιο της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών. Στη συνέχεια, ο Πρόεδρος παρέδωσε στον βραβευόμενο, τιμής ένεκεν, από τις εκδόσεις της Ε.Π.Μ., τον τόμο 4-5 του «Αρχείου Πόντου»: Χρύσανθου Φιλιππίδη, Μητροπολίτου Τραπεζούντος «Η Εκκλησία Τραπεζούντος», Αθήνα (1933) και το Λεύκωμα με τίτλο «Πεντακόσια πενήντα χρόνια από την Άλωση της Τραπεζούντας (1461-2011)», Αθήνα 2011. Βιβλία επίσης των εκδόσεων της Ε.Π.Μ. παραδόθηκαν, τιμής ένεκεν, και στους ομιλητές.

 Ο τιμώμενος, κατά  την αντιφώνησή του, ευχαρίστησε τον Πρόεδρο και την Ε.Π.Μ. για την τιμή που τού έγινε, καθώς τους ομιλητές και παρευρισκομένους.

Η εκδήλωση έκλεισε με απόδοση ακριτικών δημοτικών τραγουδιών του Κωνσταντίνου Γαβρά (12ου αι.) από τον κ. Βασίλη Χασούρα, ενώ σε ειδικό χώρο της αίθουσας λειτούργησε έκθεση έντυπου υλικού για την οικογένεια Γαβρά.

Τέλος, στη δεξίωση που ακολούθησε, οι προσκεκλημένοι είχαν την ευκαιρία να συγχαρούν τον τιμώμενο κ. Χαράλαμπο Γαβρά και να συνομιλήσουν μαζί του.

 

    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 Νοεμβρίου 2014

 

Τιμητική εκδήλωση για τον Χρήστο Σαμουηλίδη,

Φιλόλογο, Δρ. Λαογραφίας, Λογοτέχνη

 

 

Η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών πραγματοποίησε τιμητική εκδήλωση για τον Χρήστο Σαμουηλίδη, φιλόλογο, δρ. λαογραφίας, λογοτέχνη, την Κυριακή 2 Νοεμβρίου 2014 και ώρα 11:00. Κατά την εκδήλωση έγινε και η παρουσίαση του πρόσφατου θεατρικού έργου του με τίτλο «Η άλωση της Τραπεζούντας-τραγωδία» - Παράρτημα 33ο του «Αρχείου Πόντου», Αθήνα 2014.

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, ο Πρόεδρος κ. Χρήστος Γαλανίδης καλωσόρισε τους παρευρισκομένους κάνοντας τον ακόλουθο χαιρετισμό:

«Αξιότιμε  κε  Χρήστο  Σαμουηλίδη,

Θα μου  επιτρέψεις  να  σε  αποκαλώ  αγαπητό  φίλο,  έτσι  ακριβώς  όπως  αισθάνομαι  όλα  αυτά  τα  χρόνια  της  μακράς  γνωριμίας  μας. 

      Εκλεκτοί  προσκεκλημένοι,

      Σας  καλωσορίζω  στη  σημερινή  εκδήλωση  που  διοργανώσαμε  προς  τιμήν  μιας  ξεχωριστής  προσωπικότητας  των  γραμμάτων  όχι  μόνο  του  ποντιακού  αλλά  ολόκληρου του ελληνισμού, τον Χρήστο  Σαμουηλίδη,  φιλόλογο, δρ. λαογραφίας, συγγραφέα  με  πλούσιο και  ποικίλο  έργο, όπως  θα  έχουμε  την  ευκαιρία  να  ακούσουμε  από τους  ομιλητές  μας, τον κο  Ερμόπουλο  Ιωάννη,  ομότιμο  καθηγητή  Ε.Μ.Π. και  την  κα Έλσα  Γαλανίδου-Μπαλφούσια,  φιλόλογο-λαογράφο, τους  οποίους  ευχαριστώ  και  εκ  μέρους  του  Δ.Σ.  της  Ε.Π.Μ. Ευχαριστίες  εκφράζω  επίσης προς  τον  Κ.Ο.Π.Α. και  ιδιαιτέρως  στην  πρόεδρό  της  κα Ελευθεριάδου  Ειρήνη, τον  σκηνοθέτη  κο Σαλπιγγίδη  Γεώργιο  όπως  και  τα  μέλη  της  θεατρικής  ομάδας  του, που  θα  αποδώσουν  την  πρώτη  πράξη  του  θεατρικού  έργου  «Η  άλωση  της  Τραπεζούντας»,  που  με  προθυμία  ανταποκρίθηκαν  στην  πρόσκληση    μας. Τέλος,  ευχαριστώ  όλους  εσάς  που  είσθε  κοντά  μας  για  να  τιμήσουμε  αυτόν  τον  εξαίρετο, σημαντικό  και  σεμνό  πνευματικό  άνθρωπο,  που  μας  τιμά  απόψε  με  την  παρουσία  του.

Κυρίες  και  κύριοι

      Όταν  ήμουν  μαθητής  του  Δημοτικού  Σχολείου  στα  τέλη  της  δεκαετίας  του  1940, η  αδελφή  μου  η  Έλσα  είχε  δίπλα  στη  βιβλιοθήκη  της  μία  φωτογραφία  του  ποιητή  Κωστή  Παλαμά  που  στο  κάτω  μέρος  είχε  το  στίχο «Δεν  ζει  χωρίς  πατρίδα  η  ανθρώπινη  ψυχή».  Ίσως  τότε  δεν  μπορούσα  να  κατανοήσω  το  βαθύ  νόημα  αυτής  της  φράσης, που  έμεινε  όμως  βαθιά  χαραγμένη  από  τότε  στο  μυαλό  μου  και  ήρθε  σήμερα  ο  Χρήστος  Σαμουηλίδης  με  το  έργο  του  αυτό  «Η  άλωση  της  Τραπεζούντας - τραγωδία»  πρόσφατη  έκδοση  της  Ε.Π.Μ. που  είναι  το  παράρτημα  33  του «ΑΡΧΕΙΟΥ  ΠΟΝΤΟΥ»  να  δώσει  στην  ψυχή  μας  τη  σημασία  και  τη  διάσταση  της  πατρίδας, της  ιδιαίτερης  πατρίδας  μας,  της  πατρίδας  των  γονιών  μας,  τον  αλησμόνητο  Πόντο  που  αλώθηκε  το  1461.

Για  μας  τους  Έλληνες  ποντιακής  καταγωγής  εξακολουθεί  ακόμη  και  σήμερα  553  χρόνια  από  την  πτώση  της  Τραπεζούντας  και  91  χρόνια  από  τον  ξεριζωμό  μας, να  είναι  σημείο  αναφοράς  γιατί  δεν  μπορούμε  να  συμβιβασθούμε  με  την  ιδέα  της  χαμένης  πατρίδας, αφού  μέχρι  το  1922  αποτελούσε  τμήμα  του  αλύτρωτου  ελληνισμού  που  αγωνιζότανε  για  την  απελευθέρωσή  του, και  εξακολουθεί  και  σήμερα  ακόμη  να  υπάρχει  ο  ελληνισμός  εκεί, μέσα  από  τα  μνημεία  του, τα  σχολεία  του, τις  εκκλησίες,  τα  μοναστήρια  του  και  τους  ανθρώπους  του  που  συνεχίζουν  να  ομιλούν  την  ελληνική  γλώσσα  δηλ. την  ποντιακή  διάλεκτο».

Ακολούθησε η προβολή με θέμα την εργογραφία του τιμωμένου.

Στη συνέχεια, ο Πρόεδρος κάλεσε στο βήμα τον κο Ιωάννη Ερμόπουλο, ομότιμο καθηγητή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ο οποίος παρουσίασε το νέο βιβλίο του τιμώμενου, Χρήστου Σαμουηλίδη,

«Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ

ΤΡΑΓΩΔΙΑ

αναδημιουργία με βάση τη λόγια, αττικίζουσα τραγωδία  «ΟΙ ΦΥΓΑΔΕΣ»

του Περ. Τριανταφυλλίδη (Αθ. 1870)

 

Στη θέση αυτή που με τοποθέτησε το Δ.Σ. της Ε.Π.Μ., έπρεπε δικαιωματικά, αυτή την ώρα, άλλος να κάθεται. Ο Πάνος Ηλιάδης. Ο αγαπημένος μας Πάνος, που δυστυχώς η κλονισμένη υγεία του, δεν τού έδωσε καμιά παράταση για να είναι σήμερα κοντά μας κι έφυγε έτσι πριν ένα μήνα περίπου.Για μένα ο Πάνος ήταν μια απ’ τις κολώνες, που πάνω της στηρίζεται όλη η γνώση για τον Πόντο. Ήταν άνθρωπος που έλυνε όλες μας τις απορίες, για τον πολιτισμό μας, την ιστορία μας, για το παρελθόν μας. Γι’ αυτό συχνά τον αποκαλούσα κινητή βιβλιοθήκη κι’ αυτός χαμογελούσε συγκαταβατικά. Ζήτησα από τον πρόεδρό μας, αν ήταν δυνατόν, να συνδεθούμε με το σπίτι του μέσω skype, για να μας έλεγε για τον καλό του φίλο, τον σημερινό καλεσμένο μας, έστω και δύο κουβέντες δια ζώσης, αλλά δυστυχώς δεν προλάβαμε. Έτσι λοιπόν, σεβαστέ μου Πάνο, θα προσπαθήσω να καλύψω το κενό της απουσίας σου, παρόλο που ξέρω προκαταβολικά, ότι η σοφία σου δεν μπορεί να υποκατασταθεί. Θέλω όμως να σου στείλω ένα μήνυμα εκεί που είσαι τώρα:

«Θα είσαι πάντα δίπλα μας, στην καρδιά μας μέσα και θα μας φωτίζεις σαν φάρος.  Γιατί ακόμα σε χρειαζόμαστε όλοι εμείς εδώ».

 

Ας πάμε στο θέμα μας τώρα.

Θα ήθελα να σας πω, ότι από την δεκαετία του ‘70 και μετά, όταν πια τα οικονομικά άρχισαν να το επιτρέπουν, παρακολούθησα πολλές παραστάσεις αρχαίου θεάτρου, μεταξύ αυτών και πολλές τραγωδίες, στην Αθήνα, στην Επίδαυρο και αλλού. Συγχρόνως, τις διάβαζα κιόλας, προσπαθώντας να μπω καλύτερα στο νόημα και κυρίως να μπω στο περιβάλλον και στη λογική εκείνης της εποχής. Ομολογώ, ότι δυσκολευόμουν αρκετά, όπως δυσκολεύομαι και τώρα στις επισκέψεις μου στα διάφορα μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους, βλέποντας τις πεσμένες κολώνες και τα αρχαία αγάλματα. Δεν ξέρω αν αυτό οφείλεται σε έλλειψη φαντασίας, ευαισθησίας ή γνώσης. Δεν μπόρεσα δηλαδή ποτέ να πω, ότι ένοιωσα τη συγκίνηση που θα ήθελα απ’ όλα αυτά τα δημιουργήματα του παρελθόντος.

Λοιπόν, Χρήστο Σαμουηλίδη, θέλω εδώ ενώπιον όλων, να σου αποκαλύψω μιαν αλήθεια. Διάβασα την τραγωδία που έγραψες, για την άλωση της Τραπεζούντας. Την διάβασα με μεγάλη προσοχή. Και ομολογώ, ότι συγκινήθηκα αληθινά. Έπιασα τον εαυτό μου, ιδίως στην τελευταία πράξη και πλησιάζοντας προς το τέλος, να νοιώθω έντονη συγκίνηση. Και μην γελάσεις, και αγωνία. Και καλά η συγκίνηση. Δικαιολογείται από την εξαιρετική γραφή και την ποιότητα των διαλόγων, από την τέχνη της ανιστόρησης γενικά. Αλλά αγωνία; Κι όμως, τα κατάφερες με την αφήγησή σου να μου δημιουργήσεις την ψευδαίσθηση, ότι κάτι μπορεί στο τέλος να αλλάξει, πως η ιστορία δεν εξελίχθηκε με τον τραγικό τρόπο που όλοι ξέρουμε, αλλά ότι ίσως…………Δεν ξέρω αν μπορώ να περιγράψω επακριβώς τι ένοιωσα. Είναι σαν αυτόν που βλέπει μπροστά του τα αποκαΐδια του σπιτιού του και παρ’ όλα αυτά, δεν θέλει να το πιστέψει. Και ελπίζει πως την επόμενη στιγμή κάτι θ’ αλλάξει κι ότι όλα αυτά είναι ψέματα, δεν συμβαίνουν. Ότι δηλαδή, η Τραπεζούντα δεν αλώθηκε τελικά.

Ίσως δεν ήταν σωστό, από την άποψη της παρουσίασης να σου ομολογήσω τόσο απλά ότι θεωρώ πως έγραψες ένα αριστούργημα, αλλά η αλήθεια είναι αυτή. Και έδωσες αυτό το δώρο στην Ε.Π.Μ. Τη δυνατότητα δηλαδή, να το εκδώσει αυτή. Θα πρέπει εδώ να θυμίσω πάλι, ότι και σ’ αυτό πρωτοστάτησε ο Πάνος, ο οποίος έφερε στην Επιτροπή τα κείμενά σου. Για το λόγο αυτόν, εγώ ως ένα ταπεινό μέλος της Ε.Π.Μ. και ως απλός Πόντιος, βαθύτατα σ’ ευχαριστώ εκ προοιμίου γι’ αυτή τη μεγάλη προσφορά σου.

Κυρίες και κύριοι,

Με λίγα λόγια, για να μη σας κουράσω, αλλά απλώς για να σας προτρέψω να το διαβάσετε, θα σας μιλήσω για το έργο αυτό, το οποίο έχω την τιμή και τη χαρά, να παρουσιάσω σήμερα.  Το έργο αποτελείται από τρεις πράξεις, με δύο σκηνές στην κάθε πράξη. Εγώ, λόγω χρόνου, θα επιμείνω στην περιγραφή της πρώτης και της τελευταίας σκηνής.

 

Τίτλος: Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ

ΤΡΑΓΩΔΙΑ

αναδημιουργία με βάση τη λόγια, αττικίζουσα τραγωδία  «ΟΙ ΦΥΓΑΔΕΣ»

του Περ. Τριανταφυλλίδη (Αθ. 1870)

 

ΠΡΑΞΗ ΠΡΩΤΗ – ΣΚΗΝΗ ΠΡΩΤΗ

 

Η σκηνή εξελίσσεται στα ανάκτορα της πολιορκημένης απ’ τους Τούρκους Τραπεζούντας, παραμονές της άλωσης, το 1461.

Πρόσωπα: Μανουήλ (στρατηγός) – Αμηρούτζης (πρωθυπουργός) - 4 στρατ. +πολιτ. σύμβουλοι-Δαβίδ (ο τελευταίος Κομνηνός).

 

ΔΑΒΙΔ:

Συγκάλεσα συμβούλιο για να σκεφτούμε όλοι

Για τη γλυκιά πατρίδα μας που κινδυνεύει. Η πόλη..

Ο πιο μεγάλος κίνδυνος που γνώρισε ποτέ της

Κρέμεται από πάνω της……

Αν ξέρει κάποιος να μας πει τον τρόπο σωτηρίας

από τους Τούρκους πού ‘ζωσαν γύρω την Τραπεζούντα,

ας τον προτείνει γρήγορα.   Εγώ τά ‘χω χαμένα….

 

Ο συγγραφέας, μας εισάγει αμέσως στο φορτισμένο με συγκίνηση και αμηχανία κλίμα της εκείνης στιγμής. Ο Δαβίδ ρωτάει διαδοχικά τον Αμηρούτζη και τον Μανουήλ να του πουν τη γνώμη τους για το πώς θα αντιμετωπίσουν την κατάσταση. Ο Αμηρούτζης αποφεύγει να απαντήσει, επικαλούμενος την πρόσφατη απουσία του, ενώ ο Μανουήλ περιγράφει τα λάθη που διέπραξαν στο παρελθόν, αμελώντας να κάνουν κατάλληλα οχυρωματικά έργα στην πόλη, συμπληρώνοντας επιγραμματικά: « Ο φρόνιμος πριν από τον κίνδυνο ενεργεί». (Των φρονίμων τα παιδιά…) Ο Δαβίδ προσπαθεί να δικαιολογηθεί πως πολλοί, εθελόδουλοι, κρυψίνοες και σκοτεινοί, προδότες ουσιαστικά, τον συμβούλεψαν να μην ετοιμαστεί για αντίσταση. Απ’ την άλλη, εκφράζει τη βαθιά του απογοήτευση και το φόβο του, ότι δεν υπάρχει σωτηρία πλέον, ότι ήρθε το τέλος. Λέει:

«Ναι, δεν υπάρχει πια καμία ελπίδα!

Το νήμα της πατρίδας έχει τυλιχτεί.

Μας περιμένει μαύρη μοίρα, αναπότρεπτη».

Ο Μανουήλ προσπαθεί να τον ενθαρρύνει και του λέει ότι υπάρχει ακόμη ελπίδα, κι ότι πρέπει να αγωνιστούν. Σ ’αυτό συμφωνούν όλοι οι σύμβουλοι, πλην του Αμηρούτζη. Εκείνη τη στιγμή μπαίνει ένας Τούρκος πρεσβευτής του Μωάμεθ Β΄ και αναγγέλλει, ότι ο βασιλιάς του, ζητάει τα κλειδιά της Τραπεζούντας, υποσχόμενος σε αντάλλαγμα, την ασφάλεια της ζωής του Δαβίδ. Σε άλλη περίπτωση φωτιά και θάνατος σε όλους και καταστροφή της πόλης. Ο Μανουήλ, εξαγριωμένος, προτρέπει τον Δαβίδ να αρνηθεί και να αντισταθούν μέχρι το τέλος: «Ένας απόγονος των Κομνηνών δεν πρέπει να υποκύψει σε αισχρή ατίμωση ούτε και να ζητήσει ταπεινά από τους άλλους χάρη και έλεος για τη δική του τη ζωή». Ο Αμηρούτζης παίρνει το λόγο και εκφράζει τελείως αντίθετη άποψη απ’ αυτή του Μανουήλ, λέγοντας πως δεν πρέπει ν’ αντιτάξουν αντίσταση άσκοπη και επικίνδυνη, και ν’ αποφύγουν το παράδειγμα του Κων/νου. Όλοι οι Σύμβουλοι κι ο Μανουήλ ξεσηκώνονται μ ’αυτή την πρόταση, και φωνάζουν: προδοσία, στην αγχόνη, ελευθερία ή θάνατος. Ο Δαβίδ βρίσκεται πελαγωμένος μέσα σ’ αυτό το κλίμα κι αποφασίζει τελικά την παράδοση. Εν τω μεταξύ, ο όχλος διαμαρτύρεται έξω από το παλάτι, ζητώντας κι αυτός αντίσταση και φωνάζοντας: «Κάτω ο δειλός Κομνηνός! Κάτω ο Δαβίδ!» Οι στρατιώτες όμως τους χτυπούν, τους διώχνουν απ’ το παλάτι και τους καταδιώκουν. Και τότε ξεσπά πανδαιμόνιο από κρότους μάχης και οπλές αλόγων. Η βίαιη άλωση της Τραπεζούντας είναι γεγονός. Ο Δαβίδ παραδίνεται στους Τούρκους, μαζί με την οικογένειά του, ενώ ο Μανουήλ κραυγάζει: «Άδειες ελπίδες είχες ανάξιε βασιλιά!...Άδικα έγιναν οι συνθήκες. Άδικα την παρέδωσες την πόλη, ολιγόψυχε!».

Σ’ αυτό το σημείο κι ενώ ο Μανουήλ φεύγει με γυμνό σπαθί, μπαίνει ο χορός των προσφύγων γυναικών, κι ακολουθεί ένα εκπληκτικό χορικό, την αρχή και το τέλος του οποίου σας διαβάζω:

 

«Λιμάνι όλης της Ασίας, Τραπεζούντα,

Πηγή του πλούτου και ταμείο της σοφίας,

Προστάτιδα γραμμάτων και τεχνών

Πόλη μητρόπολη του Πόντου,

Λιβάδι που ευφραίνεις την ψυχή,

κείτεσαι τώρα πια νεκρή».

-------------------- και τελειώνει το χορικό έμμετρα:

«Ποια ζωή, τρισαλί μου, η μαύρη

Θα περάσω από δώθε και πέρα;

Πολυστέναχτη στράτα θα πάρω,

Για να ζήσω σε άγρια δάση,

Κατοικώντας σ’ απόκρημνα βράχια

Και σε έρημες μέσα σπηλιές».

 

Αυτό το τελευταίο κομμάτι, μου θύμισε το θαυμάσιο επίγραμμα του Σολωμού για την καταστροφή των Ψαρών το 1824, χωρίς ομοιοκαταληξία όμως αυτό.

«Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη……»

Έχει, όπως θα δείτε, στο μεγαλύτερο μέρος του ποιητικό μέτρο αναπαιστικό, βασίζεται δηλαδή σε τρισύλλαβους πόδες, όπου οι δύο πρώτες συλλαβές είναι άτονες και η τρίτη τονισμένη (παλιά: δύο βραχείες μια μακρά, νεότερα: δύο άτονες μια τονισμένη).

 

ΠΡΑΞΗ ΠΡΩΤΗ - ΣΚΗΝΗ ΔΕΥΤΕΡΗ

 

Η σκηνή εκτυλίσσεται στο φρούριο της Δορύλης στο Μεσοχάλδιο του Πόντου, ανάμεσα σε δάση και απρόσιτα βουνά.

Πάνω στο κάστρο ο Δούκας Λέοντας Καβαζίτης, μονολογώντας, περιγράφει τη δυσαρέσκειά του για τον Δαβίδ, αποκαλώντας τον άρπαγα του θρόνου απ’ τον ανήλικο Αλέξιο, και αποχαυνωμένο βασιλιά που σκέφτεται μόνο τους θησαυρούς του κι αδιαφορεί για το λαό. Σκέφτεται μάλιστα να μην τον βοηθήσει αυτές τις δύσκολες ώρες, αλλά γρήγορα αλλάζει γνώμη για το κοινό καλό.

Μπαίνει στην πύλη του κάστρου ο Μανουήλ, κατάκοπος απ’ το μακρύ δρόμο, μονολογώντας για το μεγάλο κακό. Τον πλησιάζει ο Λέοντας κι αυτός του ανακοινώνει την παράδοση της Τραπεζούντας, κατηγορώντας τον Αμηρούτζη και τον Δαβίδ, και του περιγράφει τα τραγικά γεγονότα που ακολούθησαν.

Δεν θα συνεχίσω άλλο την περιγραφή αυτής της σκηνής, θα σας διαβάσω μόνο ένα απόσπασμα από το συγκλονιστικό χορικό των προσφύγων γυναικών:

« Ω ποταμέ που τρέχεις στην ατέλειωτή σου κοίτη,

Όταν τα ρεύματά σου τα περνάνε άγριοι εχθροί,

Ύψωσε τα νερά σου τα θολά και πνίξ’ τους.

Κι όταν θα φτάσεις στην πατρίδα μου την άμοιρη

Απ΄όπου άσπλαχνα με διώξανε,

Φίλα τη γή της που μπορεί ποτέ

να μην την ξαναδώ».

 

ΠΡΑΞΗ ΤΡΙΤΗ - ΣΚΗΝΗ ΔΕΥΤΕΡΗ

 

Η σκηνή έξω απ’ την πύλη του φρουρίου της Δορύλης, στο Μεσοχάλδιο.

Μπαίνουν ο Γαβράς και ο Τζανιχίτης (άρχοντες της Άτρας Αργυρούπολης και της Τζάνιχας Τραπεζούντας). Ο Τζανιχίτης εξιστορεί το θάνατο του Δαβίδ και των παιδιών του, ενώ ο Γαβράς περιγράφει τις προετοιμασίες και τα σχέδια των δικών μας ελεύθερων ακόμη ανδρών, όπου, μεταξύ των άλλων, σκοπεύουν, με αρχηγούς τον Αλέξιο και τον Λέοντα, να μπουν στην Τραπεζούντα που είναι σχεδόν αφύλαχτη απ’ τους Τούρκους κατακτητές.

Αποχωρούν ο Γαβράς και ο Τζανιχίτης απ’ την σκηνή, και εμφανίζεται ο χορός των προσφύγων γυναικών μαζί με την Ευδοκία (αδελφή του Δαβίδ), η οποία τις ρωτάει αν είδαν τον γιο της τον Αλέξιο, που πολεμάει ενάντια στους Τούρκους. Aυτές, τής εύχονται να τον βρει ζωντανό.

Αποχωρεί η Ευδοκία και μπαίνει ο Α’ Αγγελιοφόρος, αναγγέλλοντας ότι οι Τούρκοι νικηθήκανε και ότι ο Αλέξιος ζει και είναι ο νικητής. Αναφέρει με λεπτομέρειες πώς μπήκαν στην αφύλαχτη Τραπεζούντα και μετά από μεγάλη μάχη κατάφεραν να νικήσουν, έχοντας για μπροστάρηδες αρχηγούς, τον Αλέξιο, τον Ξάντινο, τον Μανουήλ, τον Ανδρόνικο, τον Ευγένιο και τον Λέοντα.

Μπαίνει στη συνέχεια η Ειρήνη (κόρη της Ευδοκίας, αδελφή του Αλέξιου) αναζητώντας ανήσυχη τη μητέρα της, και πληροφορείται από το χορό για το χαρμόσυνο γεγονός της νίκης. Συγχρόνως, πληροφορείται ότι η μητέρα της κατευθύνεται προς την ελεύθερη Τραπεζούντα, για να συναντήσει το γιό της Αλέξιο.

Κι ενώ στο σημείο αυτό, σου δημιουργείται η ψευδής βέβαια εντύπωση, πως ίσως κάτι να αλλάξει σε σχέση με αυτά που ξέρουμε ότι συνέβησαν,

ξαφνικά, απ’ το βάθος ξεπροβάλλει λαχανιασμένος άλλος Αγγελιαφόρος, φέρνοντας μαύρα μηνύματα. Μετά τη νίκη, λέει, οι δικοί μας σκόρπισαν αναζητώντας τους συγγενείς και φίλους, ενώ οι Τούρκοι ανασυντάχθηκαν, τους επιτέθηκαν και τους αποδεκάτισαν.

Ο Αλέξιος πληγώθηκε θανάσιμα, κι όσο για την Ευδοκία, κανείς δεν την είδε.

 

(Στο σημείο αυτό πέφτει η αυλαία και ξανανοίγει με μεταφορά στο χρόνο μετά από κάμποσες μέρες.)

 

Στη σκηνή μπαίνει ο Μανουήλ, κουβαλώντας στους ώμους του τον τραυματισμένο Αλέξιο. Μπαίνει και η Ειρήνη κι αγκαλιάζει τον αδελφό της, ο οποίος μόλις τώρα πληροφορείται από τον Μανουήλ, ότι όλοι οι αρχηγοί τους (Λέοντας, Ευγένιος, Γαβράς, Ξάντινος, Ανδρόνικος κλπ) έχουν πέσει ηρωικά. Ο Αλέξιος εκφράζει τους φόβους του για το μέλλον της Ειρήνης, αν πέσει στα χέρια των Τούρκων, αλλά η Ειρήνη τον βεβαιώνει, ότι προτιμάει το θάνατο, παρά να βεβηλωθεί το σώμα της απ’ τον εχθρό. Εκείνη τη στιγμή μπαίνει τρίτος Αγγελιοφόρος, κι ανακοινώνει ότι οι Τούρκοι κυριέψανε το Μεσοχάλδιο, το κάστρο της Δορύλης. Ταυτόχρονα, μπαίνει στη σκηνή ο Κιατίπογλης (διοικητής της Τραπεζούντας) με τους στρατιώτες του.

Ο Αλέξιος ζητάει απεγνωσμένα από τον Μανουήλ να προστατέψει την Ειρήνη, κι αυτός, ορμώντας εναντίον του Κιατίπογλη, καταφέρνει να τον σκοτώσει. Η Ειρήνη πάλι, για να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων, παίρνοντας το σπαθί του αδελφού της, το μπήγει στο στήθος της, ενώ μπαίνει στη σκηνή ορμητικά η Ευδοκία κι αντικρίζει τα δύο παιδιά της πληγωμένα θανάσιμα. Ακολουθούν συγκλονιστικοί διάλογοι μεταξύ της μάνας (Ευδοκία) και των δύο παιδιών της, η τραγωδία έχει φτάσει στην κορύφωσή της και δεν πρέπει να σας πω πώς ολοκληρώνεται, για να το διαβάσετε μόνοι σας.

Απλώς, κλείνοντας την περιγραφή, να αναφέρω ότι εμφανίζεται πάλι ο χορός των προσφύγων γυναικών θρηνολογώντας για το άδικο κακό που τους βρήκε και το έργο κλείνει, με μια φωνή να απαγγέλει το περίφημο δημοτικό:

«Έναν πουλίν, καλόν πουλίν, εβγαίν’ από την Πόλην………».

ΑΥΛΑΙΑ

 

Μιλάμε για ένα αριστούργημα, το οποίο γράφτηκε με αφορμή τους «Φυγάδες», του Περικλή Τριανταφυλλίδη. Ο συγγραφέας, μάς λέει ότι είναι αναδημιουργία του έργου αυτού, και πράγματι είναι, γραμμένο στη δημοτική, ενώ οι Φυγάδες είναι γραμμένοι σε αρχαϊκή καθαρεύουσα, δυσκολονόητη εν πολλοίς, έχει σχεδόν τον μισό όγκο, και η δομή του έργου έχει αλλάξει, ώστε να διευκολύνεται η θεατρική του παρουσίαση.

Απ’ την αρχή της ανάγνωσης, το ενδιαφέρον κεντρίζεται και η πλοκή είναι τέτοια, ώστε να κρατά αμείωτο μέχρι τέλους το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Η καθαρή γλώσσα με το πλούσιο λεξιλόγιο, οι ζωντανοί διάλογοι, οι γρήγορες εναλλαγές, και η πλοκή της υπόθεσης είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του έργου, που αναγκάζουν τον αναγνώστη να θέλει να το ολοκληρώσει «μονορούφι», όπως λέμε.

Ένα ανεκτίμητο δώρο προς την Ε.Π.Μ., αλλά κυρίως προς τον ποντιακό ελληνισμό, στον οποίο, τόσο απλόχερα, ο ιστορικός ερευνητής, ο ποιητής, ο πεζογράφος, ο θεατρικός συγγραφέας, ο δικός μας Χ. Σαμουηλίδης, έχει χαρίσει απλόχερα το κολοσσιαίο έργο του ως παρακαταθήκη για όλους εμάς, αλλά και για τις επερχόμενες γενιές. Μια ακόμη κολώνα, πάνω στην οποία πατάει γερά και στηρίζεται η ιστορία και η παράδοση του Πόντου.

Είσαι ευλογημένος Χρήστο Σαμουηλίδη, γι’ αυτό σε θαυμάζω και σ’ αγαπώ και εύχομαι να είσαι πάντα καλά, για να γράφεις, να γράφεις συνέχεια, για την Πατρίδα.

Σας ευχαριστώ».

 

Ακολούθησε η ομιλία της κας Έλσας Γαλανίδου-Μπαλφούσια, φιλολόγου, λαογράφου, με θέμα «Χρήστος Σαμουηλίδης. Η ζωή και το έργο του».

 «Δέχθηκα να μιλήσω για τον τιμώμενο για πολλούς  λόγους, που  όσοι τον γνωρίζουν ή θα τον γνωρίσουν μέσα από το έργο του, θα με δικαιώσουν.  Γιατί ο τιμώμενος σήμερα είναι, όχι μόνο ολόκληρος ο Πόντος αλλά ταυτόχρονα και ο αγωνιστής  της ζωής και της νεοελληνικής πνευματικής παραγωγής.

Η πρώτη μου επαφή με τους Πόντιους και τον Πόντο έγινε με τη βοήθεια του αείμνηστου μεγάλου μας βυζαντινολόγου, Δρ. φιλοσοφίας, του Οδ. Λαμψίδη.  Πρώτη του ενέργεια;  Μου χάρισε βιβλία του Χρήστου Σαμουηλίδη και μετά μου ζήτησε τις εντυπώσεις μου. Διαβάζοντάς τα διαπίστωσα ότι άργησα, άργησα πολύ να γνωρίσω την πατρίδα των παππούδων και γονιών μου, αλλά κέρδισα τη γνωριμία με τον συγγραφέα Χρήστο Σαμουηλίδη.

Και τι δεν είναι ο Χρήστος Σαμουηλίδης, και ποιο είδος λόγου δεν έχει υπηρετήσει και μάλιστα με αξιοζήλευτο τρόπο. Είναι ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, λαογράφος-ερευνητής, χρονικογράφος και άλλα πολλά, όπως  θα διαπιστώσετε στη συνέχεια. Ίσως αναρωτηθείτε, τι λέω;  Για ακούστε καλύτερα τον ποιητή Χρήστο Σαμουηλίδη σε κάποιους στίχους του από την τελευταία ποιητική συλλογή του «ΑΠΟΘΗΣΑΥΡΙΣΜΑΤΑ».

«Πέρασες τη διαδρομή των μεταπτώσεων σαν ποταμός

που ξεκινάει απ’ την πηγή σαν ήσυχο αρνί

κατρακυλάει στο βουνό σα λιμασμένος λύκος

ορμάει στην κοιλάδα σαν το άσπρο άλογο

και χύνεται στο πέλαγος.

ελεύθερος».

Ναι! Μέσα σ’ αυτούς τους στίχους, από αυτήν τη ποιητική συλλογή, πιστεύω ότι κλείνεται όλη η ζωή του τιμωμένου μας.

Γεννήθηκε το 1927 στο Κιλκίς από γονείς Ποντίους από το Καρς, ο πατέρας του δάσκαλος Στυλιανός, η μάνα του Ελισάβετ, η γλυκειά και δυνατή μάνα, σαν όλες τις μανάδες των Ποντίων, που θυσιάστηκαν για να ξεχωρίσουν, να μορφωθούν, να διαπρέψουν τα παιδιά τους.

Έτσι ξεκινάει ο Χρήστος Σαμουηλίδης σαν ένα ήσυχο αρνί, ζει μέσα σε Πόντιους, παρατηρεί τη φύση, νοιάζεται για τους φίλους. Το ανήσυχο πνεύμα του εκφράζεται με την ποίηση. Γράφει ποιήματα ήδη από τα μαθητικά του χρόνια. Αποτέλεσμα;  Πολλές ποιητικές συλλογές (11), όπου ο ποιητής Χρήστος Σαμουηλίδης ανοίγει την καρδιά του, καταθέτει τις ιδέες του, μας εμπιστεύεται τις σκέψεις του.

Το 1957 έστειλε στον καθηγητή Μιχάλη Μερακλή την πρώτη ποιητική του συλλογή «Δοκιμασίες». Αυτός του απάντησε: «Το διάβασα με συγκίνηση που παρέχει μια αυθεντική, όχι φιλολογική εξομολόγηση οδύνης… Ένας ανανεωμένος, σύγχρονος Καρυωτάκης γράφει τα επώδυνα ελεγεία του».

Άλλη ποιητική συλλογή του είναι η «Αμφιλύκη» 1959, Αμφιλύκη είναι το χρονικό όριο ανάμεσα στο χάραμα και τη νύχτα, ανάμεσα στο λυκόφως και στο απόγευμα. Ως ποιητικό σύμβολο συμβολίζει αυτούς που πληγώθηκαν αλλά κατάφεραν να σωθούν, να συνεχίσουν τη ζωή τους. Χαρακτηριστικότερο ποίημα της συλλογής νομίζω ότι είναι η «Απόφαση», όπου ξεκάθαρα δηλώνει όλα του τα «πιστεύω».

Είπε

Δε θα κλειστώ μες την αδιαπέραστη ομίχλη

που σχηματίσανε τα παγωμένα χνώτα γύρω μου

Θα διασπάσω τον κλοιό, θα βγω στον ήλιο

Να αναστηθώ μεσ’ στη ματιά του κόσμου.

Και παρακάτω:

Τη γλώσσα που μας χάρισαν ατέλειωτοι αιώνες

θα στήσω γέφυρα

για να περάσω στην ελπίδα,

………………………………..

Άλλες  ποιητικές συλλογές του είναι: «Ίλιγγος» (1958), «Το βάθρο του σύννεφου» (1962), «Σήματα λυγρά» (1963), «Επιβίωση» (1974).  ΠΟΙΗΜΑΤΑ (1967-1974). Συγκεντρωτική και επιλεγμένη έκδοση 1974 (Διογένης).

Οι ποιητικές συλλογές του είναι εξαντλημένες.  Από τα  ποιήματά του διακρίνω τον ευαίσθητο αλλά και δυνατό άνθρωπο, που τα προβλήματα των ανθρώπων, τα πάθια και οι καημοί τους, τα οράματά τους, δεν τον έχουν αφήσει ασυγκίνητο, και δηλώνει καθαρά τις προθέσεις του σε άλλες στροφές του ποιήματος «Απόφαση».

 

Θα πιάσω τη σκαπάνη με τους δυνατούς

Ν’ ανοίξω δρόμο μες την ερημιά

Κάτω απ’ τα βουνά πάνω στους κάμπους …

Και  έπιασε   τη σκαπάνη, αλλά …

Δεν ήταν εύκολη η ζωή για τον  Χρήστο Σαμουηλίδη στα πιο όμορφα χρόνια του, πάνω στην εφηβεία, στα χρόνια των οραματισμών, των σχεδίων, των προσδοκιών για κάθε έφηβο, για κάθε νέο, την πατρίδα μας την πλάκωσε, η Γερμανική – Ιταλική – Βουλγαρική – κατοχή.  Ψυχωμένο Ποντιόπουλο, δεν μπορούσε να μείνει αμέτοχο, πληγώνεται η ψυχή του από τις βαρβαρότητες του κατακτητή, από τις απώλειες προσφιλών προσώπων και οργανώνεται στην Αντίσταση.

Αποτέλεσμα;

Ταλαιπωρίες, ταλαιπωρίες, φυλακίσεις, κλονισμός της υγείας του. Κι όμως! Έχει εγγραφεί στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και κατάφερε να την τελειώσει, (1946-1952) παρ’ όλες τις αντιξοότητες.

Δεν  σταματά να γράφει συνεχώς. Εμπνευσμένος από τα δύσκολα αυτά χρόνια, αργότερα θα μας δώσει σε βιβλία τις σκέψεις του, τις εμπειρίες του, τον πόνο των ηττημένων, την αλαζονεία των νικητών.  Το δράμα της πατρίδας μας κατά τη δεκαετία του 1940 είναι και το δράμα των δικών του νεανικών χρόνων.

Έτσι έχουμε τα βιβλία του: «Το Επταπύργιο» (1983) μέσα στο οποίο αναφέρει τη ζωή του από τη φυλάκιση σ’ αυτό (Επταπύργιο).

«Η πολιτεία του Βορρά» (1983). Είναι η ιστορία και η ζωή στην ιδιαίτερη πατρίδα του, το Κιλκίς.

«Το  νησί του διαβόλου» (1988). Είναι η ζωή στη Μακρόνησο, νομίζω ότι δεν χρειάζονται σχόλια.

Όταν τελείωσε τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή, δεν μπόρεσε να διορισθεί στο Δημόσιο. Το γιατί;  Διότι τότε έπρεπε να έχουμε «πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων» και οι πρόσφυγες; Χωρίς σχόλια κι αυτό.

Για κάποια χρόνια δούλεψε στην ιδιωτική εκπαίδευση.

Σήμερα στο διάβα του χρόνου, όσοι γνωρίσαμε τον  Χρήστο Σαμουηλίδη και το έργο του, λέμε: Ευτυχώς που δεν διορίστηκε. (Τον κέρδισε η έρευνα).  Γιατί το παλικάρι αναγκάστηκε να φύγει από τη Θεσσαλονίκη και να κατέβει στην Αθήνα για βιοποριστικούς λόγους. Προσελήφθη το 1955 και άρχισε να εργάζεται στο «Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών» της Μέλπω Μερλιέ.

Εδώ εργάστηκε επί δεκαπέντε χρόνια, μέρα-νύχτα, πρωί-απόγευμα, εκτός από το απόγευμα του Σαββάτου, καταγράφοντας σε 14 χιλιάδες σελίδες  χειρόγραφες τις αφηγήσεις των προσφύγων.

Από δω και ύστερα:

«Κατρακυλάει στο βουνό σα λιμασμένος λύκος», λύκος για γνώση, λύκος για συγκέντρωση υλικού, λύκος όχι μόνο για να πάρει, αλλά και να δώσει. Και δεν λυπήθηκε τους κόπους.  Με  μεγάλες ταλαιπωρίες έφθανε στις προσφυγικές συνοικίες, γιατί  τα μέσα  συγκοινωνίας  τότε  ήσαν σε  πρωτόγονη, άθλια κατάσταση.  Ευτυχώς όμως, τον αντάμειβε η προθυμία των ξεριζωμένων, που με εμπιστοσύνη και αγάπη του άνοιγαν τα σπίτια και τις καρδιές τους.

Και ύστερα ήρθε η δεύτερη φάση, τον κυρίευσε η ανυπομονησία να μεταδώσει, να δημοσιεύσει, να κάνει γνωστά όσα άκουσε, έγραψε και να πει σε όλους την ιστορία και τον πολιτισμό των πολύπαθων προσφύγων.  Από  τότε:

«Ορμάει στην κοιλάδα σαν το άσπρο άλογο».

Προσέξτε, στο στίχο αυτό ο ποιητής μας λέει, «σαν άσπρο άλογο», συμβολίζοντας την αθωότητα, την καλοσύνη, το αγαθό, την αισιοδοξία, την ελπίδα. Και πράγματι, προσφέρει στους πνευματικούς του καρπούς απλόχερα, τέρπει και μορφώνει με το έργο του. Με το έργο του αυτό διδάσκει στους ξεριζωμένους και στα παιδιά των ξεριζωμένων, ποια ήταν η ζωή τους εκεί, στην πατρίδα, ο πολιτισμός, η γλώσσα τους, τα ήθη και έθιμά τους, και μετά, τι έπαθαν, (τα γενοκτονικά γεγονότα), τι τους πρέπει.  Όλα αυτά μας τα δίνει με παραστατικότητα στα ιστορικά του μυθιστορήματα.

Το 1965 μας δίνει τους «Καραμανίτες». Βραβείο Ενώσεως Σμυρναίων.  Εδώ αναφέρει τη ζωή και τον πολιτισμό του ελληνισμού της Καππαδοκίας.  Τις  σχέσεις με τους Τούρκους στα ειρηνικά χρόνια και στα χρόνια μέχρι τον ξεριζωμό.

Το 1970. «Η Μαύρη Θάλασσα». Βραβείο από το Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί» . Είναι χρονικό από την τραγωδία των Ελλήνων του Πόντου.

Το 1972.  «Ακριτική γενιά» . Β΄ Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών (έκανε 3 εκδόσεις). Εδώ μας δίνει τη μεταβολή της ζωής των Ελλήνων του Πόντου από ειρηνική σε κόλαση, με σφαγές, βιασμούς, πυρπολήσεις, εξορίες.  Ταυτόχρονα την ηρωική αντίσταση των ανταρτών, που ανέλαβαν να υπερασπιστούν την αξιοπρέπεια όλων, απέναντι στις τουρκικές θηριωδίες. (ένα υπέροχο βιβλίο).

Το 1979. «Πέρα στην Ανατολή».  Διηγήματα από τη ζωή στην αλησμόνητη πατρίδα. Κρατικό βραβείο διηγήματος.

Το 1980. «Σκληρές ιστορίες».  Διηγήματα.

Το 1987. «Στους πέντε ανέμους του Καυκάσου».

Μπορώ να πω ότι το μυθιστόρημα αυτό είναι αυτοβιογραφικό.  Πληροφορητής η ίδια η μητέρα του συγγραφέα. Εδώ με ενάργεια και παραστατικότητα μας δίνει τη ζωή των Ελλήνων όταν πρωτοεγκαταστάθηκαν στο Καρς, ξεφεύγοντας από τους Τούρκους, τα δραματικά γεγονότα που  εκτυλίχθηκαν με τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, τη Ρωσική επανάσταση, και τον ξεριζωμό τους πάλι και από εδώ, μετά τη συνθήκη Μπρεστ-Λιτόφσκ και την εγκατάστασή τους στο Μεταλλικό Κιλκίς.

1988. «Το χρονικό του Καρς». Κρατικό βραβείο. Με επιστημονική κατοχύρωση και λογοτεχνική χάρη μας δίνει την ιστορία του Καρς και την τελική τύχη του, καθώς και την τύχη των Ελλήνων του Πόντου, που είχαν ριζώσει εκεί από το 1878.

Το 1965 δημοσιεύει στο «ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΝΤΟΥ» της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, μελέτη με θέμα «Αμισός-Σαμψούντα».

Μετά από χρόνια, το 1982, πάλι στο «ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΝΤΟΥ» μας δίνει τώρα πιο εκτεταμένη και άριστα τεκμηριωμένη μελέτη για την ίδια πόλη, με τίτλο: «Αμισός-Σαμψούντα», από Γεωγραφική, Δημογραφική, Οικονομική, Κοινωνική και Ιστορική άποψη».  Ένα εξαιρετικό βοήθημα για κάθε ερευνητή, που θα ήθελε οποιαδήποτε πληροφορία για αυτές τις περιοχές.

Δεν σταματά να γράφει για τον Πόντο, που αν τα αναλύσω όλα, θα σας μιλάω όχι για ώρες, αλλά για μέρες και μήνες.  Θα αναφέρω μερικά από τα άλλα έργα του επιγραμματικά.

«Ο Πόντος και η Ελληνική παράδοση». Σύντομη ιστορία του Πόντου από τα μυθικά χρόνια μέχρι την καταστροφή του 1922.

«Ο ανατολικός Πόντος στις αρχές του 16 αιώνα». Εδώ παραπέμπει στον Τούρκο ιστορικό Μ. Tayyib Gokblgin για την ιστορία του Πόντου στις αρχές του 16ου αιώνα.

1979. «Οδοιπορικό στον Πόντο».  Είναι οι ταξιδιωτικές εντυπώσεις από την επίσκεψη του στον Πόντο. Εδώ προβάλλει την ποντιακή μας ταυτότητα.  Γι’ αυτό το έργο πήρε το Α΄ λογοτεχνικό βραβείο «Ειρήνης και Φιλίας Αμπντί Ιπεκτσί».

Τέλος, συγκεντρωμένο το ιστορικό του έργο βρίσκεται σ’ έναν τόμο, με τίτλο: «Η ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού» (Έχουν γίνει 3 εκδόσεις).

Εδώ μεθοδικά ξετυλίγεται η ιστορία του Ελληνισμού του Πόντου από τα μυθικά χρόνια μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών (1923) και τον ξεριζωμό. Τα κείμενα πλαισιώνονται με ανάλογες φωτογραφίες.

Είναι τεράστιο αυτό το έργο του Χρήστου Σαμουηλίδη γιατί, ό,τι δεν έκανε το επίσημο κράτος, το έκανε ο δικός μας συγγραφέας.  Το επίσημο κράτος μάς έκρυψε την ιστορία μας, έβαλε πάνω το λίθο της λήθης, δεν περιέλαβε την ιστορία αυτού του πολύπαθου κομματιού του ελληνισμού στα επίσημα βιβλία του σχολείου. Αποτέλεσμα;  Στη 10ετία του ’80 μαθητής μου της Γ΄ Λυκείου να με ρωτάει «αν οι Πόντιοι είναι Έλληνες».

Κάνοντας μια αναδρομή για όσα  έχει γράψει για τον Πόντο, θα δούμε, ή μάλλον θα αφήσω να μας τα πει ο ίδιος ο τιμώμενος:

«Κάνοντας έναν απολογισμό του έργου μου, εσχάτως, είδα ότι διέθεσα τα περισσότερα σχεδόν χρόνια της ζωής μου για τον Πόντο….  Όλα μου τα έργα απέβλεπαν στο να τονώσουν οι πατριώτες μου τη γνώση και τη συνείδηση τους για την ελληνική διαχρονική πορεία των προγόνων μας στον Εύξεινο Πόντο …».  Και  τέλος τονίζει, πράγμα που κι εγώ πιστεύω και τονίζω, τα εξής: «Ως πρώτιστο όπλο οι πατριώτες μου για την επιβίωση και επικράτησή τους, πρέπει να έχουν την ιστορία, η οποία είναι από τους κύριους διαμορφωτές ταυτότητος».

Ο Χρήστος Σαμουηλίδης πνεύμα ανήσυχο και δημιουργικό, δεν σταματά να γράφει.  Σε ώριμη πλέον ηλικία,  μάς δίνει καινούρια και θαυμαστά έργα, που συνδυάζουν την ιστορική αλήθεια και τη λογοτεχνική ομορφιά. Μάς μαγεύουν τα καινούρια του βιβλία και μάς μαθαίνουν με τρόπο επαγωγικό και εύκολο γεγονότα τέτοια, που δύσκολα θα τα διαβάζαμε ως ιστορία.

Έτσι το 1996  μας δίνει το έργο του: «Βυζαντινός Εσπερινός» (έκανε δύο εκδόσεις). Στο βιβλίο αυτό περιγράφει την κατάσταση στη Θεσσαλονίκη ή Κάστρο, παράλληλα με την ιστορική πορεία της Κωνσταντινουπόλεως.

Στη Θεσσαλονίκη από το 1340 άρχισε η τριπλή διένεξη:

Πρώτον: Η πολιτική μεταξύ του οίκου Παλαιολόγων και του οίκου των Κατακουζηνών.

Δεύτερον: Η θρησκευτική διαμάχη μεταξύ ησυχαστών και αντιησυχαστών. (Γρηγόριος Παλαμάς-κατά Πλατωνιστή Βαρλαάμ).

Τρίτον:  Η κοινωνική σύγκρουση μεταξύ των Δυνατών και Ευγενών και της τρίτης, της λαϊκής τάξης, των φτωχών και προσφύγων.  Υπήρχαν και οι Μέσοι που ήσαν πάντα οι αμφιρρέποντες.

Εδώ μαθαίναμε τις θεωρίες τους, τα μίση, τις διενέξεις, τις φιλοσοφικές συζητήσεις, τις επιθέσεις των αλλοφύλλων κατά του Βυζαντίου.  Παράλληλα το βιβλίο αυτό μας δίνει πολλά, λαογραφικά στοιχεία για τον πολιτισμό τους, τα ήθη, έθιμα, φαγητά, φορεσιά κ.α. Κι ενώ τα διαβάζεις όλα αυτά, μαγεύεσαι από τις λυρικές περιγραφές των τόπων και την τοπίων κατά τις διάφορες εποχές.

Βέβαια και η Θεσσαλονίκη έπεσε, όπως και η Κωνσταντινούπολη στα χέρια των Τούρκων.

Το 1988 εκδίδεται: «Μιθριδάτης ο Μέγας, ο Ελληνοπέρσης βασιλιάς του Πόντου». Είναι η ιστορία του Ελληνοπέρση βασιλιά του Πόντου, που είχε φροντίσει να εξελληνισθούν όλες οι περιοχές, να διαδοθεί η ελληνική γλώσσα, να αναπτυχθούν οι τέχνες και το εμπόριο. Περιγράφει τους αγώνες του, την προδοσία από αγαπημένους ή φίλους, το τέλος του.

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου κ. Μανώλης Σέργης γράφει σχετικά γι’ αυτό το βιβλίο:

«Θεωρώ ως αιτία της συγγραφής του την πεποίθηση του συγγραφέα, ότι στο πρόσωπο του Μιθριδάτη βλέπει μια λαμπρή περίοδο του Ποντιακού Ελληνισμού, τον 1ο π.Χ. αιώνα και κρίνει πως πρέπει να την καταστήσει προσιτότερη στο κοινό του, όχι μόνο με την παράθεση άτεγκτων ιστορικών τεκμηρίων αλλά με τη λογοτεχνική αφήγηση».

Εν κατακλείδι, με βάση τα ιστορικά του έργα και τα ιστορικά του μυθιστορήματα ο Χρήστος Σαμουηλίδης γίνεται «ο διαμορφωτής της ποντιακής ταυτότητας»  και  «ο απόστολος του ποντιακού πνεύματος» όπως τον χαρακτήρισε ο κριτικός των ΝΕΩΝ Κ. Σταματίου (ΝΕΑ 26-04-1986).

Το 1985 έγραψε τη  «Σοσιαλιστική Γερμανία» είναι οι εντυπώσεις του από ένα ταξίδι του στην Ανατολική Γερμανία.

Το 1996 έγραψε το έργο «Στα Ναζιστικά Στρατόπεδα». Είναι χρονικό-μαρτυρία για το τι τράβηξαν οι κρατούμενοι στα στρατόπεδα των Γερμανών και συγκεκριμένα είναι το ημερολόγιο του στενού φίλου του Βάσου Παυλίδη, που επέμενε οπωσδήποτε να το επιμεληθεί ο Χρήστος Σαμουηλίδης.  Και έτσι έχομε  άλλο ένα πολύτιμο πετράδι, χρονικό  στη λογοτεχνία μας.

Από τα τελευταία του βιβλία είναι:  «Γιαννούλης Χαλεπάς. Η τραγική ζωή του μεγάλου γλύπτη»  Κρατικό βραβείο 2005. Εδώ ο συγγραφέας, μετά από πολυετείς έρευνες, καλύπτει πολλά κενά και φωτίζει πλατιά τη ζωή και το έργο του τραγικού καλλιτέχνη.

Το 2007 γράφει το έργο: «Η αυτοκρατορία της Τραπεζούντας». Ένα βιβλίο όπου ξετυλίγονται τα 257 χρόνια της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, τα χρόνια του Ελληνικού Μεσαιωνικού κράτους των 21 Κομνηνών αυτοκρατόρων του Πόντου από το 1204 ως το 1461. Και αυτό το βιβλίο έχει όλα τα χαρίσματα που έχουν όλα τα προηγούμενα βιβλία του, γνώση μέσα από ευχάριστη ανάγνωση.

Και τώρα, να δούμε το Χρήστο Σαμουηλίδη σαν λαογράφο, γιατί εκτός των άλλων συγγραφικών δραστηριοτήτων του ασχολήθηκε σοβαρά με την ποντιακή λαογραφία και διακρίθηκε. Βαθύς γνώστης της ψυχής των Ποντίων, αφού είναι και ο ίδιος Πόντιος και έζησε από κοντά τη ζωή των απλών ανθρώπων τόσο στο χωριό, όσο και στην πόλη, αλλά και στις έρευνες που έκανε για λογαριασμό του «Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών» της Μέλπως Μερλιέ.

Τα λαογραφικά του έργα τα χαρακτηρίζει, εκτός των άλλων, λογοτεχνικός πλούτος αλλά και επιστημονική τεκμηρίωση. Είναι γεμάτα από ήθη, έθιμα, παραδόσεις και δοξασίες από τον Πόντο.

Στο λαογραφικό του αφήγημα «Μαϊσσάδες» (1975) ασχολείται με τις λαϊκές παραδόσεις που αφορούν στις μάγισσες-νεράιδες και παράλληλα μας δίνει την εικόνα της πατριαρχικής οικογένειας στον Πόντο κ.α.

Ασχολήθηκε με τους χορούς του Πόντου, 61 στο σύνολο, σχολιάζοντας την καταγωγή και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, τις παραλλαγές και ονομασίες τους, τον τρόπο που χορεύονται.  Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε από το Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί» Καλλιθέας Αθηνών.

Επιμελείται και παρουσιάζει τα «Λαογραφικά σύμμεικτα του Κιλκίς 1938».  Το βιβλίο εξέδωσε ο Σύλλογος Κιλκισιωτών Αττικής.

Από υλικό που έχει συλλέξει από το Κ.Μ.Σ.  (1958-1959) γράφει: τα «Έθιμα και Δοξασίες για το θάνατο και την ψυχή». Εδώ βλέπει κανείς ανάγλυφα τις ιδέες των κατοίκων της Καππαδοκίας για την ψυχή και τον θάνατο.

Κορυφαίο από τα λαογραφικά του έργα είναι το βιβλίο του «Το λαϊκό παραδοσιακό θέατρο του Πόντου ή «Οι Μωμόγεροι». Υπήρξε η διδακτορική διατριβή του, που εγκρίθηκε με «άριστα παμψηφεί» από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.  Αποτέλεσμα των ερευνών του είναι, 55 παραλλαγές Μωμόγερων και 3 εθιμικές εκδηλώσεις από περιοχή Σαμψούντας (ως «προμωμογερικά έθιμα»).

Ο Χρήστος Σαμουηλίδης τονίζει για τους Μωμόγερους: «Το θέατρο αυτό πάει πίσω από το χριστιανισμό, έχει τις ρίζες του σε μια εποχή πρωτόγονης λαϊκής λατρείας, με λειτουργίες ομοιοπαθητικής μαγείας».  Από τέτοιες λειτουργίες ξεκίνησε αυτό  το θέατρο… Στην περίοδο του Βυζαντίου έχασε το θρησκευτικό του χαρακτήρα και διατηρήθηκε εθιμικά προσκολλημένο στις γιορτές του Δωδεκαήμερου, στα Κάλαντα και στα έθιμα της Πρωτοχρονιάς… και τέλος έγινε ένα καθαρό θέατρο». Τέλος, ο Χρήστος Σαμουηλίδης τονίζει: «Ότι τα ποντιακά Μωμοέρια, παρ’ όλη τούτη τη θεατροποίησή τους, παρέμειναν ως το τέλος ένα λαϊκό θέατρο με όλα τα χαρακτηριστικά της λαϊκής δημιουργίας».

Η ανάδειξη της σπουδαιότητας αυτού του έργου του έρχεται με τη μελέτη του Γκάρεθ Μόργκαν, καθηγητού του Πανεπιστήμιου του Τέξας (Austin  ΗΠΑ) 1989 και 1990, που το συνιστά σε όλους τους ερευνητές σαν βάση για οποιαδήποτε μελέτη πάνω στα «Mummers» και  στο λαϊκό παραδοσιακό θέατρο, τονίζοντας (ο Γκ. Μόργκαν): «ότι θα πρέπει να λαμβάνεται υπ’ όψη σε όλες τις μελλοντικές αναλύσεις τελετουργικού δράματος και τις διεθνείς διασυνδέσεις…».

Αυτό το έργο  ο Τούρκος εκδότης Ραγκίπ Ζαρακολού, ιδιοκτήτης του γνωστού εκδοτικού οίκου «Belge» το εκδίδει σε τούρκικη μετάφραση.

Αυτά οι ξένοι.  Οι Έλληνες Πόντιοι τι κάνουν;  Πολλοί αυτοσχεδιάζουν αντί να καταφεύγουν σ’ αυτό το έργο, ώστε να έχουν την επιστημονική τεκμηρίωση.

Γενικά ο Χρήστος Σαμουηλίδης έχει πολλά λαογραφικά στοιχεία από τη ζωή των Ελλήνων του Πόντου σε όλα τα βιβλία του. Θα μπορούσε ένας νέος επιστήμων να κάνει μια διδακτορική διατριβή, με τίτλο: «Τα λαογραφικά στοιχεία από τη ζωή των Ελλήνων Ποντίων στα έργα του Χρήστου Σαμουηλίδη», πιστεύω ότι θα φώτιζε έτσι, ακόμη περισσότερο τη ζωή, τον πολιτισμό, τα ήθη, έθιμα, θρησκεία κ.α. των Ποντίων και θα προσέφερε μεγάλες υπηρεσίες στην επιστήμη της λαογραφίας.

Ο Χρήστος Σαμουηλίδης ασχολήθηκε και με την ποντιακή διάλεκτο και ως διαλεκτολογικός ερευνητής μας έδωσε ενδιαφέρουσες μελέτες.

Το 1970 μάς δίνει την εργασία του με τίτλο: «Λεξιλόγιο γλωσσικού ιδιώματος Νικόπολης του Πόντου».  Εδώ  ασχολείται με το γλωσσικό ιδίωμα της Νικόπολης ή Σεμπίν Καραχισάρ.  Γι’ αυτό το έργο του πήρε το βραβείο της «Γλωσσικής Εταιρείας».

Ο Χρήστος Σαμουηλίδης στα έργα του σπάνια χρησιμοποιεί την ποντιακή διάλεκτο, ίσως γιατί απευθυνόταν σε όλους τους Έλληνες, που δυστυχώς δεν γνώριζαν την ιστορία και την γλώσσα των Ελλήνων του Πόντου, που και σήμερα αμφιβάλλω αν την γνωρίζουν πολλοί, ακόμη και Πόντιοι. (Γι’ αυτό έγινε λόγος στα ιστορικά του έργα).

Ο χρόνος μιας τιμητικής εκδήλωσης είναι περιορισμένος, γι’ αυτό εν συντομία θα καταδείξω και τις άλλες πτυχές του έργου του τιμωμένου μας.

Ο Χρήστος Σαμουηλίδης είναι και θεατρικός συγγραφέας, είναι μέλος της «Εταιρείας Θεατρικών Συγγραφέων». Έχει εκδώσει πολλά θεατρικά έργα.

Το 1976 «Δέκα Μονόπρακτα».

Το 1977 «Τρία θεατρικά».

Το 1978 «Δύο θεατρικά».

Έχει αναστηλώσει την «Πυτίνη» του Κρατίνου, 1994 και τους «Δήμους» του Εύπολη, το 1994, συμπλήρωσε με μεγάλη επιτυχία τους στίχους που έλειπαν (χάθηκαν), που νομίζεις ότι διαβάζεις Αριστοφάνη, αν δεν δεις το όνομά του, Χρήστος Σαμουηλίδης.

Σημαντικό έργο της θεατρικής του παραγωγής είναι και οι μεταφράσεις αρχαίων τραγικών ποιητών: Ευριπίδη, Αισχύλου αλλά και ξένων, όπως το έργο του Αλμπέρ Καμύ «Οι Δίκαιοι» που είναι ανέκδοτο.

Ο Χρήστος Σαμουηλίδης γράφει ρεαλιστικό θέατρο και μέσα σ’ αυτό έχει εντάξει και στοιχεία από το θέατρο του παραλόγου. Σε μερικά έργα του θυμίζει Ιονέσκο και Μπέκετ.  Κάποια από τα θεατρικά του έργα είναι βαθιά υπαρξιακά και φιλοσοφικά. Ακόμη στα έργα του υπάρχει η σάτιρα.

Ο μελετητής του θεατρικού του έργου Γιώργος Παναγουλόπουλος γράφει σχετικά:

«… Ένα άλλο χαρακτηριστικό του Χρήστου Σαμουηλίδη είναι ότι, ενώ πολλά έργα του μπορούν να φανούν, από την πρώτη άποψη, πως έχουν μια συνηθισμένη πλοκή θεατρικού μύθου, εν τούτοις κρύβουν κάτι, το οποίο ανατρέπει εκ των ένδον τη φαινομενικά ρεαλιστική ανάπτυξη και αποκαλύπτει ξαφνικά χαρακτήρες δοσμένους σε φαντασιώσεις, όνειρα και ψευδαισθήσεις.  Όλα αυτά αφομοιώνονται ανεπαίσθητα, μαζί με τη σκηνική αγωνία του μνημείου θεατή, σ’ ένα θέατρο, στο οποίο πολλές φορές το παράλογο κρύβει ό,τι πιο λογικό και το οποίο μεταδίδει ακόμα και από τα πολύ κοινότοπα πράγματα μια θεατρική μαγεία, που ένας μόνο προικισμένος θεατρικός συγγραφέας μπορεί να μεταδώσει».

Τα θεατρικά του έργα παίχτηκαν και στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό.  Στην Επίδαυρο, στο Ηρώδειο, στο Λυκαβηττό.  Παίχτηκαν από το πειραματικό θέατρο της Μαριέτας Ριάλδη (1963), από την Κυπριακή Τηλεόραση (ΡΙΚ) (1963), από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος (1972), από την ομάδα θεάτρου της Γερμανικής Σχολής Αθηνών (1975).  Από τη «Νέα Σκηνή» του Εθνικού θεάτρου Αθηνών.  Επίσης από το θίασο «Αναζήτηση», της Λεμεσού (1995), από τη «Δωδωναία Σκηνή» Αθηνών (1995) κ.α.

Μονόπρακτά του δημοσιεύτηκαν το 1962 στο περίφημο περιοδικό «θέατρο» του Κ. Νίτσου.

Ευτύχησε δε πάντοτε να έχει πολύ αξιόλογους σκηνοθέτες, που ανεδείκνυαν τις αρετές των έργων του.

Όμως εγώ δεν είμαι θεατρολόγος, γι’ αυτό αναφέρθηκα περιληπτικά και σε συντομία για το θεατρικό και μεταφραστικό του έργο, που περιμένει τους νέους ερευνητές να εντρυφήσουν και να αναδείξουν το τόσο πλούσιο και αξιόλογο συγγραφικό κομμάτι, κοντά στα άλλα, του Χρήστου Σαμουηλίδη.

Μακρηγόρησα, αλλά πώς να χωρέσω αυτόν τον κολοσσό, που λέγεται Χρήστος Σαμουηλίδης σε μια παρουσίαση του Συλλόγου μας, ποιητής, μυθιστοριογράφος, διηγηματογράφος, ιστορικός, χρονικογράφος, διαλεκτολόγος, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής.  Από πού ν’ αρχίσω, πού να σταματήσω;  Κι όλα του τα έργα είναι γραμμένα με αγάπη για τον άνθρωπο, με την περιγραφή των εσωτερικών ψυχικών καταστάσεων και των αξιών της ζωής. Είναι γραμμένα με μεράκι, με παραστατικότητα, με εικόνες φανταστικές, γεμάτες λυρισμό και παράλληλα με ύφος, άλλοτε γλαφυρό, άλλοτε απλό και δωρικό και ταυτόχρονα με γλώσσα στρωτή, ζωντανή, εύληπτη απ’ όλους.  Διαβάστε, έστω, κι ένα βιβλίο του και τότε πιστεύω ότι θα με δικαιώσετε.

Αυτός είναι ο  Χρήστος Σαμουηλίδης που ξεκίνησε σαν άκακο αρνί από το χωριό του στο Κιλκίς και όρμησε και κατέκτησε τις κορυφές της συγγραφικής δημιουργίας.  Δεν τον χωράει πια η ξηρά, ούτε η θάλασσα, ξέφυγε απ’ όλους και όλα, απ’ όλα τα δεσμά και χύθηκε στον ωκεανό  Ελεύθερος, Ελεύθερος, με ότι σημαίνει αυτό για όλους μας.

Γι’ αυτό πρέπει να γίνει γνωστό το έργο του τιμωμένου μας, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά κι έξω από τα σύνορά της,  στους απανταχού Έλληνες και όχι μόνο. Γιατί έτσι, εμείς θα κερδίσουμε, η παιδεία μας θα κερδίσει, η Ελλάδα μας θα κερδίσει σε τελική ανάλυση.

Να ζεις και να σε έχουμε  Χρήστο Σαμουηλίδη. Να είσαι υγιής και δυνατός και να μας χαρίζεις πάντα τους καρπούς των πνευματικών κόπων σου».

 

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με την απόδοση αποσπασμάτων του θεατρικού έργου «Η άλωση της Τραπεζούντας-τραγωδία» από μέλη της θεατρικής ομάδας του Καλλιτεχνικού Οργανισμού Ποντίων Αθηνών, σε σκηνοθεσία του κου Γεωργίου Σαλπιγγίδη.

Τέλος, ο Πρόεδρος της Ε.Π.Μ. κος Χρήστος Γαλανίδης, παίρνοντας το λόγο εξέφρασε την εκτίμηση του Δ.Σ. προς το έργο του τιμωμένου, κου Χρήστου Σαμουηλίδη, καθώς και το σεβασμό προς το πρόσωπό του, ανακηρύσσοντάς τον επίτιμο μέλος της. Για το σκοπό αυτό του απονεμήθηκε περγαμηνή και το επίχρυσο μετάλλιο της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών.

 

 

 Κατά την αντιφώνησή του ο τιμώμενος, βαθιά συγκινημένος, ευχαρίστησε τον Πρόεδρο και την Ε.Π.Μ. για την τιμή που τού έγινε, καθώς τους ομιλητές και τους παρευρισκομένους. Κατά τη δεξίωση που ακολούθησε, οι προσκεκλημένοι είχαν την ευκαιρία να συγχαρούν τον κο Χρήστο Σαμουηλίδη και να συνομιλήσουν μαζί του.

 

 

 

 

14 Δεκεμβρίου 2014

 

Απονομή βραβείου Χρύσανθου Φιλιππίδη (1881-1949),

Μητροπολίτη Τραπεζούντος,

Αρχιεπισκόπου Αθηνών & πάσης Ελλάδος (1938-1941),

Προέδρου της Ε.Π.Μ. (1927-1949),

 

στον κο Ευστάθιο Πελαγίδη,

ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας

 

 

Η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών πραγματοποίησε εκδήλωση την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου 2014 και ώρα 11:00, στην αίθουσα εκδηλώσεων του κτηρίου της «Στέγη Κειμηλίων του Ελληνισμού του Πόντου», κατά την οποία απονεμήθηκε το βραβείο Χρύσανθου στον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας κο Ευστάθιο Πελαγίδη για τη συνολική προσφορά του στα γράμματα και ειδικότερα στην έρευνα, μελέτη και δημοσίευση επιστημονικών εργασιών σχετικά με τη θρησκευτική ζωή και εκκλησιαστική ιστορία των Ελλήνων του Πόντου.

 

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, ο πρόεδρος της Ε.Π.Μ. κος Χρήστος Γαλανίδης καλωσόρισε τους εκλεκτούς προσκεκλημένους και αναφέρθηκε εν συντομία στο περιεχόμενο της εκδήλωσης. Στη συνέχεια κάλεσε στο βήμα την κα Γεωργία Χαριτίδου, δ.φ., Γεν. Γραμματέα της Ε.Π.Μ., η οποία αναφέρθηκε στο θεσμό απονομής βραβείων καθώς και στην προσωπικότητα του Χρύσανθου και το έργο του. Ακολούθησε προβολή της εργογραφίας του βραβευόμενου κου Στάθη Πελαγίδη, ενώ χαιρετισμό απηύθυνε ο εκ Θεσσαλονίκης φίλος του κος Χρίστος Καμενίδης, ομότιμος καθηγητής.

 

Στη συνέχεια, ο δρ. Αντώνης Παυλίδης, Σχολικός Σύμβουλος και μέλος του Δ.Σ. της Ε.Π.Μ., μίλησε με θέμα: «Ευστάθιος Πελαγίδης. Η ζωή και το έργο του».

 

«ΣΤΑΘΗΣ ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ

Η ΖΩΗ ΤΟΥ

     Καταγωγή από φτωχή, ταπεινή οικογένεια. Γονείς από Κούτουλα της Ματσούκας, Πατέρας του o Eυστάθιος Πελαγίδης και μητέρα του η Κλεονίκη Παπαηλιάδου. Ο πατέρας του γεννήθηκε το 1903, από μικρός ακολούθησε τον πατέρα του στην Πόλη. Πρόκειται για μια διαδρομή που την έκαναν πολλοί Πόντιοι, που ταξίδευαν στη μεγάλη πρωτεύουσα του ελληνισμού, όπου υπήρχαν πολλές ευκαιρίες απασχόλησης και συνεπώς συγκέντρωσης ενός ποσού χρημάτων για τη στήριξη της υπόλοιπης οικογένειας που έμενε στην πατρίδα. Εκεί έμεινε πολλά χρόνια, όπου εργαζόταν μαθαίνοντας παράλληλα την τέχνη του τσαγκάρη.

     Οι γονείς του εγκαταστάθηκαν σ’ ένα κυριολεκτικά ακριτικό χωριό την Οινόη Καστοριάς, μια ανάσα απ’ τα ελληνοαλβανικά σύνορα, σε υψόμετρο 750 μέτρων, ένα χωριό που κτίστηκε από Πόντιους πρόσφυγες, τους μισούς απ’ την περιοχή Ματσούκας και τους άλλους μισούς  απ’ την περιοχή Σαμψούντας και κυρίως απ’ την Οινόη, απ’ όπου πήρε και την ονομασία της. Ο αγώνας για να ριζώσουν στη νέα πατρίδα, όπου χωρίς τη θέλησή τους ήρθαν, όπως όλοι οι πρόσφυγες άλλωστε, ήταν σκληρός.

Πρώτος γεννιέται ο αδελφός του Σάββας (1928) και η Αλεξάνδρα το 1934. Ο πατέρας του φεύγει την Άνοιξη του 1938, πολύ νέος, 38 ετών. 5 μήνες μετά, το Σεπτέμβρη του 1938, βλέπει το φως του κόσμου ο Στάθης. Μεγαλώνει ορφανός, ενώ η μητέρα του παίζει και το ρόλο του πατέρα του. Οι δύσκολες αυτές συνθήκες τα πρώτα χρόνια της ζωής του, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη ζωή του, ατσαλώνοντας τη θέλησή του, διαμορφώνοντας το χαρακτήρα ενός αγωνιστή της ζωής.

Εξαιτίας των προβλημάτων του εμφύλιου δεν μπόρεσε να πάει Δημοτικό στο χωριό του, αλλά στη Μεσοποταμία, όπου έβγαλε Δημοτικό και στη συνέχεια το 6τάξιο γυμνάσιο στην Καστοριά, με μεγάλες στερήσεις. Μπαίνει στη Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης και σπουδάζει κλασσική Φιλολογία. Μετά την αποφοίτησή του σπουδάζει Ιστορία και Αρχαιολογία στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθήνας. Παντρεύεται το 1962  την Αργυρώ Γκασοπούλου απ’ το  Κωσταράτζι Καστοριάς, κάνουν δύο κόρες, απ’ τις οποίες  αποκτούν 5 εγγόνια.

Διορίζεται Φιλόλογος στην Ορεστιάδα και στη συνέχεια διδάσκει στην Καστοριά, και στο Πειραματικό Σχολείο του ΑΠΘ. Από το 1986 και για τα επόμενα 12 χρόνια υπηρετεί ως Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων στους Νομούς: Κοζάνης (1986), Σερρών (1988) και Θεσσαλονίκης (1993).

     Το 1993 ολοκληρώνει την εκπόνηση της Διδακτορικής του Διατριβής  στο ΑΠΘ, υπό την επίβλεψη του Καθηγητή κ. Κολιόπουλου, με θέμα: « Η εγκατάσταση των προσφύγων στη Δυτική Μακεδονία» Πρόκειται για την πρώτη ουσιαστικά έρευνα σχετικά με το προσφυγικό ζήτημα και από τότε άρχισαν να εκπονούνται πολλές με ανάλογη θεματολογία.

     Το 1999 γίνεται Επίκουρος στο Π.Τ. του Παν/μίου Δυτικής Μακεδονίας, διδάσκοντας  το γνωστικό αντικείμενο «διδακτική Κοινωνικών Σπουδών». Το 2002 γίνεται Αναπληρωτής Καθηγητής, το 2004 Καθηγητής και τέλος το 2005 γίνεται Ομότιμος Καθηγητής, συνταξιοδοτούμενος.

Μετά τη συνταξιοδότησή του πραγματοποίησε τρία (3) ταξίδια στο εξωτερικό,  προσκεκλημένος των Ομογενειακών φορέων: της Αυστραλίας (2005), των ΗΠΑ (2006) και της Γερμανίας (2012).

     Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τον εορτασμό των 100 χρόνων απ’ την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, εισηγήθηκε σε σειρά συνεδρίων σε πόλεις της Μακεδονίας με θεματολογία σχετική με τη συμβολή των Προσφύγων στην ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας (στη Θεσσαλονίκη, στις Σέρρες, στο Σιδηρόκαστρο, στην Κοζάνη, στην Πτολεμαΐδα, στη Φλώρινα  και στην Καστοριά).

     Είναι Επιστημονικός Υπεύθυνος του προγράμματος διδασκαλίας της ιστορίας του ποντιακού και του ευρύτερου ελληνισμού της Ανατολής που πραγματοποιείται τα 2 τελευταία χρόνια απ’ τον ΠΣΠΕ, σε συνεργασία με το Δήμο Θεσσαλονίκης, για τους εκπαιδευτικούς της περιοχής.

     Μέλος της 5μελούς Επιτροπής του ΠΣΠΕ για την εισαγωγή της ιστορίας του ποντιακού ελληνισμού στα σχολικά εγχειρίδια.

     Διδάσκει στο Μεταπτυχιακό Τμήμα Ιστορίας της Π. Σ. Φλώρινας, όπου υπεύθυνος είναι ο Καθηγητής Κ. Φωτιάδης το αντικείμενο «Ιστορία του Ελληνισμού της Ανατολής».

 

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

     Οι έρευνές του εστιάζονται σε θέματα του μικρασιατικού, ποντιακού, προσφυγικού και ελληνισμού της διασποράς, ενώ οι πηγές, απ' όπου αντλεί τα στοιχεία του, είναι: τα Βρετανικά Αρχεία, τα Αρχεία της Κοινωνίας των Εθνών στη Γενεύη, το Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας, του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών και της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες.

     Είναι ο μοναδικός ερευνητής που ασχολείται με το σημερινό προσφυγικό πρόβλημα (παλιννοστούντες ομογενείς και αλλογενείς πρόσφυγες που ζητούν πολιτικό άσυλο).

Επί σειρά ετών παρουσίαζε από τηλεοπτικό σταθμό θέματα του ελληνισμού της διασποράς, της Ανατολής και του προσφυγικού ελληνισμού.

Έγραψε 18 Αυτοτελείς μονογραφίες (σύνολο 4000 σελίδες περίπου):

(2014)

Τραπεζούντα, μεγαλόφωτη, μεγαλόμουση, μεγαλόπνοη (1461-1923), Σταμούλης Αντ. (600)

 

 

(2006)

Ο ελληνισμός της διασποράς, Κυριακίδη Αφοί

(2006)

Ο ηρωικός Πόντος, Τζιαμπίρης – Πυραμίδα

(2005) (2005) Η ανεξάντλητη Οινόη Καστοριάς (Δήμος Αλιάκμονα, σ. 450)

(2004)

Μικρασιατικός και ποντιακός ελληνισμός, από την Αρχαιότητα μέχρι την Ανταλλαγή, Σταμούλης Αντ. (σ.500)

(2003)

Η Ελλάδα των πολιτισμών, Κυριακίδη Αφοί (300)

(2002)

Οι γραπτές πηγές στα βιβλία ιστορίας του δημοτικού σχολείου, Κυριακίδη Αφοί (100)

(2002)

Σπάνια ντοκουμέντα για την ιστορία των Ελλήνων του Πόντου, Κυριακίδη Αφοί (130)

(2001)

Ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας και του Πόντου, Μαλλιάρης Παιδεία (σ.250)

(2001)

Ο κώδικας της Ιερής Μονής Αγίου Γεωργίου Περιστερέωτα, Κυριακίδη Αφοί (200)

(2000)

Το μάθημα της ιστορίας στην τρίτη δημοτικού, Κυριακίδη Αφοί (190)

(1999)

Πώς θα διδάξω την ιστορία στο δημοτικό και στο γυμνάσιο, Κυριακίδη Αφοί (330)

(1998)

Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτα, Κυριακίδη Αφοί (200)

(1997)

Προσφυγική Ελλάδα 1913 - 1930, Κυριακίδη Αφοί (570)

(1996)

Το κρυπτοχριστιανικό ζήτημα στον Πόντο, Κυριακίδη Αφοί (215)

(1995)

Ο ελληνισμός του Τορόντο, της Μελβούρνης και του Σίδνεϋ, Κυριακίδη Αφοί  (σ. 86)

(1994)

Ζωντανός και μνημειακός ελληνισμός, Κυριακίδη Αφοί (62)

(1994)

Η αποκατάσταση των προσφύγων στη δυτική Μακεδονία 1923-1930, Κυριακίδη Αφοί (330).

 

 

Συμμετοχή σε συλλογικά έργα

(2012)

Προσεγγίσεις στην ιστορία του Εύξεινου Πόντου, Σταμούλης Αντ.

(2009)

Έθνος, κράτος και πολιτική, Επίκεντρο

(2009)

Οι πρόσφυγες στη Μακεδονία, Μίλητος

(1997)

Ιστορία, Ιδιωτική Έκδοση

 

 

Λοιποί τίτλοι

(2006)

Συλλογικό έργο, Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού ελληνισμού, Μαλλιάρης Παιδεία [επιμέλεια]

 

 

-Διατηρούσε για σειρά ετών μόνιμη προσφυγική στήλη στην εφημερίδα «Μακεδονία»

- Το Μάιο του 2004 ως Επισκέπτης Καθηγητής του τμήματος ελληνικών σπουδών του Πανεπιστημίου Λατρόμπ της Μελβούρνης, οργάνωσε και πραγματοποίησε τη διδασκαλία σειράς μαθημάτων σχετικά με τα σύγχρονα προσφυγικά προβλήματα στην Ελλάδα και την Αυστραλία.

 

-Έγραψε δεκάδες  άρθρα σε Επιστημονικά περιοδικά αλλά και εφημερίδες. Ειδικότερα: Στα περιοδικά:

«Αρχείο Πόντου», «Μακεδονικά», «Ποντιακή Εστία», «Μακεδνόν», «Μικρασιατική Σπίθα», «Σίρρις», «Ο Φιλόλογος», κ.ά.

Ειδικά στο ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΝΤΟΥ : α)Σειρά άρθρων σχετικά με το κρυπτοχριστιανικό ζήτημα (ντοκουμέντα απ’ τις πρώτες κινητοποιήσεις στον τόμο 41: και τουρκικά αντίποινα στον τόμο 44)

β)«Η κρίση της δεκαετίας 1870 στη Μητρόπολη Τραπεζούντας: Νέα στοιχεία. Ο άγνωστος ρόλος του ελληνικού υποπροξενείου Τραπεζούντας», τόμος 40 (1985)

γ)«Προβλήματα προσφυγικής εγκατάστασης στην Παλαιά Ελλάδα, στην Ήπειρο και στα νησιά» τόμος 45.

 

Προσωπική κατάθεση: Απ’ τα παλαιότερα μέλη του ΠΣΠΕ. Τιμή μου που είμαστε συνεργάτες.

Απαράμιλλο ήθος, ο ορισμός του άδολου ανθρώπου, που αφοσιώνεται με πάθος στο στόχο του. 

Πετύχαμε πολλά

Η πρωτοβουλία της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών για τη βράβευσή του δεν τιμά μόνο τον Στάθη Πελαγίδη, αλλά και την ίδια.

                                     

 

 

Ακολούθησε η βράβευση του κου Στάθη Πελαγίδη με το βραβείο Χρύσανθου. Ο Πρόεδρος κος Χρήστος Γαλανίδης τού απένειμε το επίχρυσο μετάλλιο της Ε.Π.Μ. και περγαμηνή.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Βαθιά συγκινημένος ο τιμώμενος κος Στάθης Πελαγίδης ευχαρίστησε πρώτα την Επιτροπή Απονομής Βραβείων για την πρότασή της προς το Δ.Σ. της Ε.Π.Μ. να βραβευθεί με το βραβείο τού από Τραπεζούντος, Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρυσάνθου. Κατόπιν ευχαρίστησε το Δ.Σ. της Ε.Π.Μ. για την αποδοχή της πρότασης και την πραγματοποίηση της εκδήλωσης, καθώς και όλους τους παρευρισκομένους και ομιλητές. Κατά την αντιφώνησή του ο κος Στάθης Πελαγίδης μίλησε με θέμα: «Ο κρυπτοχριστιανισμός στον Πόντο». Με το πέρας της ομιλίας, ευχές και συγχαρητήρια απηύθυναν στο τιμώμενο ο φίλος και συμμαθητής του από το Γυμνάσιο Καστοριάς κος Βασίλης Σαχινίδης, ο κος Χρήστος Ανδρεάδης, μέλος του Δ.Σ. της Ε.Π.Μ. και ο κος Απόστολος Αποστολίδης, συμφοιτητής του.

Η εκδήλωση έκλεισε με δεξίωση κατά την οποία η προσκεκλημένοι είχαν την ευκαιρία να συγχαρούν τον κο Πελαγίδη και να συνομιλήσουν μαζί του.

 

 

 

 

18 Ιανουαρίου 2015

 

Η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών πραγματοποίησε εκδήλωση με θέμα: «Κοπή πρωτοχρονιάτικης πίτας», την Κυριακή 18 Ιανουαρίου 2015 και ώρα 11:00, στην αίθουσα εκδηλώσεων του κτηρίου της «Στέγη Κειμηλίων του Ελληνισμού του Πόντου». Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους η κα Αικατερίνη Κόικα, Πρέσβης, Γεν. Γραμματέας Απόδημου Ελληνισμού και ο κος Χρήστος Δημητρίου, Αναπληρωτής Δ/ντής της Γ.Γ.Α.Ε.

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, η Γεν. Γραμματέας της Ε.Π.Μ., δ.φ. κα Γεωργία Χαριτίδου καλωσόρισε τους παραβρισκόμενους και ευχήθηκε σε όλους δημιουργική χρονιά γεμάτη υγεία.. Στη συνέχεια, κάλεσε στο βήμα τον κο Ιωάννη Ερμόπουλο, ομότιμο καθηγητή του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου, μέλος του Δ.Σ., ο οποίος μίλησε με θέμα: «Οδοιπορικό στην Καππαδοκία. Παρελθόν και παρόν» με παράλληλη προβολή εικόνων.

Ακολούθησε η ομιλία του κου Ιωάννη Παγκοζίδη, ερευνητή-μουσικού με θέμα: «Από την Καισάρεια στους Ασκητές. Μία μουσική έκδοση – οδοιπορικό των τουρκόφωνων Ρωμιών της Καππαδοκίας».

Η εκδήλωση εμπλουτίστηκε με την απόδοση μουσικής και τραγουδιών Καππαδοκίας και Πόντου από τον κο Ιωάννη Παγκοζίδη (ούτι, ποντιακή λύρα) και τον κο Ιωάννη Γουναρίδη (κρουστά), ενώ όλοι έψαλλαν τα Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα του Πόντου.

Τελειώνοντας, ο Πρόεδρος της Ε.Π.Μ. ευχαρίστησε τους ομιλητές χαρίζοντάς τους το επετειακό λεύκωμα των εκδόσεών μας με τίτλο: «Πεντακόσια πενήντα χρόνια από την Άλωση της Τραπεζούντας (1461-2011)». Από ένα αντίτυπο του ίδιου βιβλίου απένειμε επίσης στους εκπροσώπους του Υπουργείου Εξωτερικών: τη Γενική Γραμματέα Απόδημου Ελληνισμού κα Κόικα, τον Αναπληρωτή Δ/ντή της Γ.Γ.Α.Ε. κο Δημητρίου και την κα Εύα Παπαδάτου.

Η εκδήλωση έκλεισε με την κοπή της πρωτοχρονιάτης πίτας, δεξίωση και ποντιακό γλέντι.